Een uitstapje naar Oost-Friesland

Inmiddels heb ik achterhaald wie de vrouw was van het tweede portret dat ik gister liet zien. Ze komt ook voor op een andere foto:

Aanvankelijk dacht ik dat de man met de baard links mijn betovergrootvader Elzo Perton was, maar toen ik het gezicht vergeleek met diens gezicht op een ander portret, bleek het hem toch niet te zijn. En omdat het echtpaar rechts me ook niet bekend voorkwam, ging de foto voorlopig in het mapje onbekend.

De foto van gister en deze maken samen echter identificatie mogelijk. Achterop bovenstaande foto staat namelijk de naam afgedrukt van “H. Kempen, Loga t. Ostfrsl.” (Oost-Friesland). Eerst riep dat totaal geen herkenning bij me op, maar gisteravond laat in gedachten nog wat verwijlend bij de familie Lindeman, herinnerde ik me opeens dat ik wel eens had horen vertellen dat Aaltjo Lindeman, de broer van mijn grootmoeder, getrouwd was met een Duitse. Daarom hun trouwakte maar eens opgezocht en volgens dat stuk was deze Trientjeline Geiken afkomstig uit Collinghorst: laat dat nou op 10 kilometer afstand liggen van Loga…

Ik neem dus aan dat de man met de baard op bovenstaande foto Siemon Geiken is, de vader van Trientjeline, waarbij de dochter en haar man op bezoek waren toen de fotograaf uit Loga er zijn plaat kwam maken in de boomgaard voor het huis met de vele klimop.

Overigens komt de voornaam Trientjeline niet in Nederland voor. De voornamenbank van het Meertens Instituut zegt dat deze wijst op een “buitenlandse geboorte”. De achternaam Geiken is typisch Oostfries.

Van Trientjeline Geiken (1900-1984) en Aaltjo Lindeman (1896-1979) had mijn moeder ook de rouwbrieven.  Beiden overleden in het bejaardenhuis De Tjamme in Beerta, maar woonden voordien hun hele getrouwde leven in Finsterwolde, waar ze drie dochters kregen, die zich later met hun echtgenoten vestigden in Deventer, Nieuw-Scheemda en Zwijndrecht. Op deze manier is de familie Lindeman uit Finsterwolde verdwenen.

Anders dan de vier zussen van mijn grootvader, die vrijwel altijd op bezoek kwamen met verjaardagen, heb ik Aaltjo en Trientjeline nooit in levende lijve gezien. Althans, ik ben me er niet bewust van. Heb wel eens een oud-tante gevraagd waarom er nooit contact was. Het antwoord was. naar mijn beste onthoud: “Afgunst, jaloezie”. Nader gevraagd naar de reden, bleef deze achterwege. Misschien is er ruzie geweest over een erfenis, dat is immers vaak de reden voor verwijdering.

Mijn grootvader was rijksambtenaar en dan had je het vanwege je vaste tractement en je vakantieregeling vaak wat beter dan andere mensen. Terwijl Aaltjo Lindeman timmerman en aannemer was, als bedrijfsopvolger van zijn vader Fokko Lindeman. Voor de oorlog staat Aaltjo’s naam nog wel eens in de krant bij aanbestedingsberichten, zoals van de gereformeerde kerk en pastorie in Finsterwolde (1934) en van timmerwerk aan het gemeentehuis aldaar (1937). Na de oorlog lijkt dat minder te gebeuren – ging het toen minder met zijn bedrijf? In elk geval mocht hij in zijn vrije tijd graag biljarten bij de lokale sociëteit De Harmonie (later De Nijverheid geheten), die bijeenkwam in café In ’t Holt, tegenover de kerk. Hij won er prijsjes in 1925 en in 1938.

Als het contact om de geschetste reden verbroken was, dan doet de aanwezigheid van de rouwbrieven in de nalatenschap van mijn moeder wel een beetje vreemd aan. Want Aaltjo en zijn vrouw overleden toen mijn grootouders al uit de tijd waren. De brieven moeten dus aan mijn ouders zijn verzonden. Doe je dat nog als er al jaren geen contact meer is geweest vanwge een verstoorde relatie? Blijkbaar was de verwijdering toch niet van dien aard, dat de verwanten in het verre Zuidwest-Drenthe niet meer hoefden worden verwittigd.

Naschrift 31 januari 2023

In het receptie-album, neergelegd bij het huwelijk van mijn ouders (1953) staan ook de handtekeningen van Altjo en een dochter van hem. Het contact moet daarna pas verbroken zijn, asl het verbroken is geweest.

Een onconventionele schoolfoto uit Meerland

De openbare lagere school en de onderwijzerswoning van Meerland, gemeente Midwolda, tussen 1922 en 1936 toen Harm Sprang, de man van mijn oud-tante Jurriene Perton, er de hoofdonderwijzer was.

Meester Sprang (midden) en zijn collega’s (iets verder naar rechts) poseren met alle schoolkinderen op het openbare weggetje dat langs het pedagogische vastgoed loopt. Qua schoolfoto is deze plaat vrij uitzonderlijk, want in 99 % van zulke gevallen staan de kinderen op aanwijzing van de fotograaf compact gegroepeerd (staand, zittend en gehurkt) tegen een schoolmuur aan. Hier echter, is dat in genen dele het geval. Er is min of meer sprake van twee rijen: een achterste pal op de overkant van het weggetje en een voorste een paar meter ervoor. Die voorste rij bestaat grotendeels uit kinderen met wat lichtere kleding aan: boeren- en middenstandskinderen waarvan de ouders de fotograaf hebben betaald? Terwijl de arbeiderskinderen genoegen moesten nemen met een tweederangs plaatsje?

De achterste rij staat er voor de schoolmeesterswoning en bij het onderwijzend personeel nog wel gedisciplineerd bij. Links echter, zijn sommigen jongens uit de rij gestapt, naar voren. Ook elders is er nogal wat beweging. De kinderen waren nog niet klaar voor de foto. Of ze meenden dat de fotograaf al klaar was.

De bomen zijn kaal maar er lijkt voorjaar in de lucht. Op veel plaatsen buiten de gebaande paden moet je nog door de modder heen. Zo goed als alle kinderen dragen daarom klompen, ook de lichte op de voorste rij.

Kind in Zuidhorn

Een van de vroegste foto’s van mijn moeder:

Ze zet het hevig op een brullen, staande boven een speelgoedpaard op wieltjes. Moest ze het paard afgeven aan haar anderhalf jaar oudere broertje? Die er wat opgelaten bijzit op die stoof van hem?

Of is het verhaal anders en wilde hij haar het paard afpakken? En zit hij er daarom wat schuldbewust en bedremmeld bij?

Andere foto, van een paar jaar later. Ze draagt een hoedje volgens de mode en heeft een wandelstok:

Beide foto’s zijn gemaakt in Zuidhorn, waar ze de eerste acht jaar van haar leven woonde. Ze had er maar heel weinig herinneringen aan. Ik ken niet meer dan twee verhalen van haar uit die tijd, terwijl ze grossierde in verhalen, vaak ook gestold in hun vorm.

Haar geheugen voor wat betreft Zuidhorn was bijna volledig overgeschreven door de latere herinneringen aan de oorlogsperiode, doorgebracht in Dwingeloo.

Naschrift 24 november 2022:

Joop Cley lokaliseerde de onderste foto als: op de hoek van de Nieuwstraat en Hoofdstraat op nr. 16. Later zat hier de groente- en fruitzaak van Pieter Stavasius en nu een makelaardij. Met dank!

Trots poseren voor de winkel

Aan het begin van de oorlog, toen haar dubbele huis met de winkel er nog maar pas stond aan de Heuvelenweg in Dwingeloo, poseerde de familie Vondeling enige malen voor de winkeldeur en etalage. Later gebeurde dat niet meer. Toen was het winkelhuis een gegeven en niet meer iets om trots op te zijn. Het nieuwtje was er ook af.

Tweede van links mijn grootmoeder en vierde mijn grootvader, met zijn onafscheidelijke sigarenpeuk in de mond. Zijn broer Klaas en diens gezin uit Assen zijn op bezoek. Mijn moeder zit bestrikt en in een  wit jurkje bij de twee jongste neven op de richel van het gazonnetje. Boven haar broer en tussen mijn grootvader en zijn broer in zie je een opschrift op het raam: Electrotechnisch Bureau A. Vondeling, Tel. 27.  Links naast het pad staat een later verdwenen houten fietsenrekje:

De kinderen poseerden ook nog even apart. Tante staat op de hoek van het huis toe te kijken. Achter het etalageraam onderscheiden we een paar buizenradio’s, vermoedelijk van het merk Philips:

Een paar jaar later – mijn grootmoeder (tweede van links) is aanzienlijk verouderd door haar nierziekte, hoge bloeddruk en diabetes. Mijn grootvader is weer de zelfverzekerde man die hij wel vaker op foto’s is. Rechts naast hem staat zijn oudere broer Anton, die dan misschien net verkering heeft met wijkzuster Aukje van der Heide, de kostgangster van mijn grootouders. Zij is het die getuige de hand voor haar oog het meest last heeft van de lage zon uit het westen (het loopt tegen de avond). Mijn moeder – opnieuw met strik in het haar – kijkt wat gemelijk, terwijl haar broer juist vrolijk oogt. Op het fietsenrek reclame voor de zaak – mijn grootvader noemt zich nog junior om zich te onderscheiden van zijn broer Anton, die in het naburige Diever electriciën is:

Nog weer wat later – mijn moeder, nu zonder strik, en mijn grootmoeder voor het winkelraam

Achterop de derde foto staat met potlood een romantitel genoteerd: Muggendans, door J.P. Zoomers-Vermeer (Van Holkema en Warendorf, 1932). Een boek met een fraai art déco omslag. Waarschijnlijk schreef mijn grootmoeder de titel achterop de foto omdat er verder even geen papier in de buurt was.

Wat je niet op de foto’s ziet, zijn de radio’s die mijn grootvader vanaf het voorjaar van 1943 voor mensen onder de winkelvloer bewaarde, met een register dat na de oorlog totaal verschimmeld uit het gat kwam.

Oom Sikke en zijn monumentale bouwtoestanden

Sikke Bauke Postma (1899-1973) was voordat hij als weduwnaar met mijn  vrijgezelle oud-tante Annie trouwde (1963), en wellicht daarna ook nog een poosje, bouwkundig tekenaar en opzichter bij restauratieprojecten. Opgegroeid in de omgeving Kollum-Oudwoude-Zwaagwesteinde-Veenklooster, woonde hij vanaf 1930 bijna veertig jaar in de stad Groningen. Hier werkte hij onder andere mee aan de restauratie van het Huis met de Dertien Tempels in de Oude Boteringestraat. In de omgeving van de stad was hij bijvoorbeeld betrokken bij de restauratie van de havezathe Laarwoud in Zuidlaren.

Van hem bevond zich een plakboek in de boedel van mijn moeder, waarin deze foto zit van de Leeuwarder ambachtsschool in 1915:

De banken, waarop tekenspullen als linialen en driehoeken liggen, zijn georiënteerd op het licht, dat links door de ramen komt. De fotograaf heeft voor het overzicht de leerlingen en hun docent naar achter gedirigeerd. Op het bord daar staat de draagconstructie van een balkon getekend. Rechtsachter staan kozijnprofielen en voorbeelden van metselverbanden tegen de muur. De jonge Sikke Bauke Postma valt maar moeilijk aan te wijzen. Ben geneigd te kiezen voor de jongen vooraan in het centrum, maar het kan net zo goed een andere zijn.

Ik ben er ook nog steeds niet uit, wat ik met dat plakboek moet doen. Er bevinden zich familie- en schoolfoto’s in, ouwe ansichten van Kollum, Staveren, Buitenpost en Zuidhorn en knipsels over historische toestanden en monumenten in Zwaagwesteinde, Oudwoude, Veenklooster, Deinum, Kollum, Westergeest, Peins, Groningen en Zuidlaren. Ik denk dat ik de Groninger zaken eruit haal en voor de rest een Friese bestemming zoek.

Oom Sikke was zo’n beetje de enige bouwvakker onder de oudere familieleden waarmee mijn ouders warme betrekkingen onderhielden. Je bent dan geneigd de afgedwaalde losse foto’s, waarop monumentale bouwtoestanden te zien zijn, ook aan hem toe te schrijven. Op deze staat hij zeker, als derde van links op de achterste rij. Als enige heeft hij een pen in zijn borstzakje:

Gezien de petten dateer ik deze foto op omstreeks 1930. Linksachter staan grafstenen, het betreft een stuk nieuwbouw aan of bij een onbekende kerk. Er ligt sneeuw, ook op de stapel stenen rechts, maar kennelijk is er geen vorstverlet. Een stuk of wat schilders komen mee op de foto, net als, rechtsachter, een stukadoor. Het project zit in zijn eindstadium, de foto sluit als het ware een periode van prettige samenwerking af.

Van de volgende twee ben ik minder zeker of ze van Sikke Postma komen. Achterop beide staat als locatie “Termunten” aangetekend en dat is nou net het dorp waar de familie van mijn moeders vader oorspronkelijk vandaan kwam. Op de eerste zijn mannen hoog op een steiger doende bij een spitsboog. Mogelijk wordt de houten steunconstructie verwijderd:

Op de tweede voeren vijf bouwvakkers een soort van circusact op. Drie zitten er op een kruiwagen – de middelste en oudste lijkt dermate bestoven dat hij stenenbikker, voegenverwijderaar of opperman moet zijn geweest:

Net als op de vorige gaat het hier waarschijnlijk om de Termunter kerk. Die kerk is in de oorlog zwaar beschadigd geraakt en nadien weer opgeknapt, maar in elk geval de onderste foto lijkt ouder.

Op de Huishoudschool in Hoogeveen

In de week voor de dood van mijn moeder kwam ik er nog langs: de ‘Volkshuishoud- en Industrieschool voor Hoogeveen en omstreken’ waarop ze leerling was geweest. Het gebouw stond leeg. Het dateert van 1916-1917 weet ik nu:

Een kiekje uit mijn moeders collectie:

Men merke op dat de donkere kleuren van de vooroorlogse kozijnen na de oorlog plaatsmaakten voor wit. Dat gebeurde na de oorlog op vrij grote schaal met architectuur van voor de oorlog.

Mijn moeder kwam in 1946 op die school, nota bene als veertienjarige. Of ze is een keer blijven zitten op de lagere school, waar ik haar nooit over gehoord heb, of ze heeft door de oorlog een poos geen onderwijs kunnen volgen. Overigens bestond er destijds maar voor zes jaar leerplicht, lang niet alle meisjes gingen dus naar een vervolgopleiding. De meesten bleven na de lagere school eerst thuis om daar in de huishouding en/of in het boerenbedrijf te helpen.

Wat me verbaast is dat mijn moeder destijds nog een poezie-album bijhield. Dat zie je meisjes van die leeftijd nu toch niet meer doen? Al haar vriendinnen staan erin. Ze had wel verhalen uit die schooltijd, precies herinner ik me er geeneen, maar de rode lijn was: algehele joligheid.

De Huishoudschool was een drie- of vierjarige opleiding, waarna je als leerling een getuigschrift kreeg. Dit is het exemplaar van mijn moeder, uitgereikt op Juliana’s eerste Koninginnedag:

Die dag poseerde haar klas achter de school op het schoolplein – de aangebouwde lokalen uit 1928 die je op deze foto ziet staan, zouden wel eens gesloopt kunnen zijn

Ingezoomd – ze staat op de achterste rij, maar buigt zich voorover naar twee hurkende klasgenoten:

Een negatieve ervaring was de ontmoeting, onderweg naar school op de Kralose hei, met een potloodventer. Hij werd later in Friesland opgepakt, en om tegen hem te getuigen is ze nog achterop een motorfiets naar Leeuwarden gereden.

Na de primaire klassen volgde ze nog een meerjarige cursus ‘huisnaaister’ – daarbij moet deze foto gemaakt zijn:

En deze met een Pfaff:

Terwijl de primaire klassen afsloten met een getuigschrift, kreeg ze voor die toegespitste cursus een heus diploma uitgereikt: