Afrekeningen in de kerspelschool

In het kerspelboek van Beerta, bijgehouden door schoolmeester Popko Jurjens (Dijksterhuis) staan eind achttiende eeuw diverse postjes wegens timmerlonen, uitbetaald aan Hindrik Uildriks of Uilders:

Helaas ontbreken de notaatjes zelf en wat het kerspel te vertimmeren had, is me onbekend – hekwerk? beschoeiingen? richtingaanwijzers? – maar zeker is dat Hindrik de kwijtingen in het kerspelboek niet erg soepel ondertekende. De timmerman kon schrijven, maar daar is het dan ook wel mee gezegd:

De laatste post, van 19 maart 1800, heeft Hindrik niet meer getekend. Op 18 februari van dat jaar was hij op het kerkhof van Beerta ter aarde besteld, naast zijn vrouw die hem zes jaar eerder in het graf voorging. De laatste post in het kerspelboek wordt overdekt door een mee ingebonden kwitantie, waarbij  Hindriks dochter verklaart dat ze het door “wijlen onsen vader” verdiende geld op de rekendag in de kerspelschool heeft ontvangen van de kerspelsecretaris en schatbeurder Craker:

Die dochter is Ettjen Hindriks, en ze sprak in de eerste persoon meervoud als vrouw van Haiko Aeikes (Perton). Schrijven deed ze al heel wat beter dan haar vader.

Even een eind vooruit zoomend: Ettjens kleinzoon, de boerenarbeider Elzo Perton (1831-1908), mijn betovergrootvader, kon aanvankelijk helemaal niet schrijven. Kleine middenstander of landarbeider – daar zat toch ook wel een standsverschilletje tussen. Voor de middenstander was schrijven een noodzaak, voor een arbeider niet zo. Het lijkt erop dat onze familie in de eerste helft van de negentiende eeuw onderhevig is geweest aan een zekere mate van proletarisering.

Naschrift 9 september 2015:

Ook Hindrik Uildriks was een immigrant, want hij heette nog Hindrik Ulrichs, toen hij in 1762 op huwelijkscontract in Beerta trouwde met Aeltjen Clazens. Zij kwam van Beerta, hij van Raute. Zou dat Rautendorf achter Bremen kunnen zijn? Hoe dan ook, oorspronkelijk zal zijn voornaam Heinrich hebben geluid.

Er kwamen vijf kinderen van:

• 1763 Ettjen
• 1764 Ulrich
• 1767 Ettjen
• 1770 Uildrik
• 1778 Uildrik

Grappig is hoe Hindriks achternaam in de loop van de tijd evolueert van Ulrichs (1762-1764) naar Uildriks (1767-1770) naar Uilders (1778). Gezien de gelijkstelling van Ulrichs=Uildriks in zijn eigen geval, zullen de eerste twee kinderen en het vierde jong gestorven zijn. De tweede Ettjen (van 1767) trouwde dus de stamvader Perton. Waar de jongste zoon bleef, heb ik niet kunnen achterhalen.

Een afschrift uit Bonda’s dodenprotocol

Soms doe je iets waarvan je dan vindt dat je dat veel eerder had moeten doen. Zoals de huwelijksbijlagen van Beerta bekijken, niet allemaal tegelijk natuurlijk, maar die van Haiko Aeijkes Perton zijn vier kinderen om te beginnen. Deze stukken zouden allicht wat kunnen vertellen over de sterfdata van Haiko en zijn vrouw.

Ze deden meer dan dat, want bij de huwelijksbijlagen van Haiko’s oudste zoon Aeike (1821 nr. 14) zit ook een uittreksel uit het dodenboek van Bonda, waaruit blijkt wie diens grootouders waren. Op grond van een stamboom op ruitjespapier, mij ooit gegeven door een neef van mijn vader, zouden Aike Aikes en Grietje Geers , beide uit Wymeer, maar in 1748 getrouwd in Bellingwolde, Haiko’s ouders zijn. Dit zou dan, gevoegd bij het feit dat Haiko uit Bonda (Bunde) kwam, toen hij in 1788 trouwde in Beerta, impliceren dat zijn ouders twee maal over de grens verhuisd waren: ten eerste van Wymeer naar Bellingwolde en ten tweede van Bellingwolde naar Bonda, een opvallende zigzagbeweging, waar ik ook wel eens wat achter heb gezocht.

Maar het zit anders, zoals blijkt uit dit verzegelde afschrift uit Bonda’s dodenprotocol:

De ouders van Haiko heten hier Eiko Heikes (ca. 1730-1804), schoenmaker, wonend te Bonda, en Janna Geerds (1722-1805). Hiermee zijn niet alleen de naam van Haiko’s moeder en allerlei jaartallen vastgesteld, maar is dus ook een fabeltje uit de wereld geholpen: de kans is groot dat deze tot nu toe oudst bekende voorouders Perton langdurig in Bonda hebben gewoond. Ben benieuwd wat voor archivalia er van Bonda uit die periode bewaard gebleven zijn.

Hoe onze familienaam in de wereld kwam

Met Haike, Haiko of ook wel Haeyke Aeijkes of Aeikes begint de geschiedenis van onze fami­lie in Nederland. In 1788 trouwde hij te Beerta met Ettjen Hendriks en het trouwboek van dat kerspel meldt, dat hij uit Bonda (= Bunde) en zij uit Beerta zelf kwam:

Het paar bleef in Beerta wonen en kreeg er in tien jaar tijd vijf kinderen, waarvan er eentje jong overleed. Aeike, de oudste zoon, van wie auteur dezes afstamt, werd getuige het Beertster doopboek geboren omstreeks midwinter 1788:

Aaltje, de oudste dochter, zag nog geen anderhalf jaar later, in april 1790, het levenslicht:

Twee jaar later, in april 1792, gevolgd door de eerste Janna:

Die nog weer 2,5 jaar later, in september 1794, opvolging kreeg van een tweede meisje met die naam:

Misschien verbaast het, dat twee opeenvolgende kinderen dezelfde voornaam kregen, maar dat was zo de gewoonte – als een kind stierf, noemde men het volgende van dezelfde kunne vaak precies zo. De hekkesluiter van de kinderschaar was weer een jongen, het nakomertje Hindrik, dat op 1 juli 1798 gedoopt werd:

Ik zou absoluut geen printjes van deze notities in het doop- en het trouwboek van Beerta geven, als er niet iets opvallends mee aan de hand was: in alle gevallen werd de naam Perton later toegevoegd. Dat gebeurde steeds met een wat minder scherpe pen en met een wat lichtere kleur inkt. Handschriftvergelijking leert echter, dat het pootje hetzelfde is als dat van degene die het doop- en trouwboek bijhield, te weten dominee Haenenberger van Beerta, die daar van 1774 tot zijn plotselinge dood in 1814 op de kansel heeft gestaan.

Met andere woorden: op het moment dat de huwelijks- en doopplechtigheden plaatsvonden, achtte de predikant het gangbare patroniem nog voldoende voor identificatie, maar later niet meer.

Bij nader inzien van het Beertster doop- en trouwboek ten tijde van Haenenberger, blijkt dat die wel meer familienamen heeft toegevoegd aan de patroniemen van bruidegoms en vaders, zonder dat er sprake is van een doorhaling èn correctie. Zo heel vaak gebeurde dat niet, maar je kunt zulke notities ook weer niet echt zeldzaam noemen.

In het trouwboek gebeurde het naast die ene Perton-notitie slechts drie keer, namelijk bij de bruidegoms Vlothuizen (1782), Bouskool (1786) en Prijt (1811). Bij Vlothuizen was dominee zijn pen even stomp en zijn inkt even licht als bij de Perton-notitie, bij Bouskool en Prijt ging het echter om dezelfde inkt en pen als de oorspronkelijke inschrijvingen. Daarentegen lijkt bij een toevoeging van de plaatsnaam Ulsda aan de naam Bontko Jans in 1779, weer sprake van dezelfde wat slechtere materiële condities als in het geval Perton.

In het doopboek gebeurde het, afgezien van de Pertonnetjes, zestien keer, maar gaat het slechts om vijf familienamen.  Enkele zijn er dus meermalen vertegenwoordigd. Incidenteel gaat het om Vlothuizen (1776 – deze naam kwamen we ook  al in het trouwboek tegen), Knoop (1781) en Kuiper (1791), terwijl vier kinderen van de schoolmeester Dijksterhuis(1780, 1782, 1784, 1786)  en maar liefst negen van een boer Roelfsema (1785 , 1786 , 1788, 1789, 1790, 1792, 1793, 1794 en 1804) naderhand hun familienaam toegevoegd kregen door ds. Haenenberger.

Net als in het trouwboek, is de inktkleur en de penscherpte bij de toevoegingen in het doopboek wisselend. De naam Vlothuizen is conform het geval in het trouwboek bijgeschreven met lichtere inkt en minder scherpe pen. Hetzelfde geldt voor Kuiper. Bij Knoop is de inkt juist donkerder en de pen scherper, terwijl het bij de vier Dijksterhuisjes om en om gaat. Interessant is vooral het beeld bij de familie Roelfsema. Bij de eerste drie toevoegingen lijkt er sprake van gelijke materiële condities als bij de oorspronkelijke inschrijving, maar daarna wordt de inkt lichter en de pen minder scherp.

Qua penscherpte en inktkleur lijken dus niet alle toevoegingen van familienamen op hetzelfde moment te zijn gedaan. Toch past hier een slag om de arm – het zou ook kunnen zijn dat de pen van de predikant gedurende het toevoegen minder scherp werd, terwijl hij op een gegeven moment de inkt wat moest aanlengen om er mee uit te komen. Een dergelijke gang van zaken lijkt vooral te kunnen worden bewezen door de Roelfsema-addenda.

Zoals opgemerkt, zijn de toevoegingen van de familienaam Perton materieel gelijk. Hun lichte kleur doet vermoeden dat dominee aan het einde van zijn inkt zat. De vraag is: wanneer zijn de toevoegingen gedaan? Qua Perton in elk geval na 1798, en als we afgaan op de andere toevoegingen na 1804. Een uiterste datum is ook bekend,  want getuige notities in de beide protocollen, leverde ds. Haenenberger zijn doopboek op 21 oktober 1811 in bij het gemeentebestuur van Beerta, en zijn trouwboek op 20 november van hetzelfde jaar. Daarna kon hij er niet zomaar meer bij. De familienamen zal hij er  dus voor die tijd bij hebben geschreven.

Nu was er in het eerste decennium van de negentiende eeuw nog geen noodzaak voor het hebben van een familienaam. Het voeren van zo’n naam werd pas wettelijk verplicht na 18 augustus 1811, toen Napoleon zijn decreet terzake uitvaardigde, waarbij hij degenen die er niet aan wilden voldoen met straffen bedreigde. Vermoedelijk heeft ds. Haenenberger, toen hij het doop- en het trouwboek moest inleveren, deze dan ook nog één keer nagekeken, en daarbij in een beperkt aantal van aan hem bekende gevallen de familienamen toegevoegd. Dit kan dan gebeurd zijn op zijn eigen initiatief, als ‘service’ aan die families, maar ook is het denkbaar dat die families hem daar om verzochten, of hem daartoe verplichten via de rechterlijke macht. Door het ontbreken van expliciete verwijzingen naar laatstgenoemde weg, komt die echter minder in aanmerking.

Als ik het bij het rechte eind heb, was ds, Haenenberger omstreeks september 1811 dus in elk geval verantwoordelijk voor de registratie van de familienaam Perton. Waar hij eerder volstond met het patroniem,  werd de toevoeging nu noodzakelijk geacht, zelfs in het geval van een overleden meisje.

Eerder dacht ik dat de naam Perton medio achttiende eeuw ontstaan was en samenhing met een juridisch pardon. Voor zo’n pardon vond ik echter geen spoor van bewijs. De naam werd wat later ook uitgesproken als Peton of Puton, dus met een stomme e en onhoorbare r. Het zou ook maar zo kunnen dat het een onomatopee betreft, een klanknabootsing van bijvoorbeeld een dof dreunend kanon. Aeike Haijkes, de oudste zoon van Haijko Aeijkes, had er rond 1808 precies de leeftijd voor om te dienen in het nationale leger van koning Lodewijk-Napoleon.