Eikels veel gezocht in oorlogstijd

Kwam dit affiche weer tegen. Het plaatje scande ik uit het een of andere oorlogsboek, alleen kon ik niet terugvinden welk. Het trof me, omdat het aansluit op een herinnering: begin jaren zestig zamelden Havelter kinderen van mijn leeftijd nog eikels in, die ze voor een grijpstuiver verkochten. Getuige het affiche werd dat inzamelen in de oorlog gestimuleerd, niet alleen qua eikels, maar ook voor wat betreft beukenootjes en kastanjes.

De hernieuwde kennismaking met de poster vormde aanleiding tot een klein historisch onderzoekje in de krantendatabank Delpher en Staten- Generaal Digitaal. En als zo vaak: je trekt aan een draadje en er gaat een wereld voor je open.

Uit mijn onderzoekje kwam ten eerste, dat er in de negentiende eeuw al wel eikels werden ingezameld in Drenthe, maar dat dat nog voornamelijk gebeurde voor de aanplant van eiken. Berichten in de Drentsche Courant dat Gelderse en Brabantse boeren eikels aan varkens en schapen voerden, doen vermoeden dat die praktijk in Drenthe minder in zwang was. Het gebruik van eikels, kastanjes en beukenootjes als veevoer bleef hier marginaal, in vredestijd tenminste. Of er uit beukenootjes bakolie werd geperst, zoals in Friesland, heb ik voor Drenthe niet gevonden. Wel kregen ook hier in oorlogstijd al deze boomvruchten veel meer waarde. Krachtvoer, veekoeken, en ook vetten schoten in prijs omhoog, terwijl de wegvallende koffie-import maakte dat eikels opeens veel waard werden als grondstof voor een koffiesurrogaat: eikelkoffie. Die toepassing van eikels was in beide wereldoorlogen zelfs vele malen belangrijker dan de aanwending als veevoer.

Dat de vraag naar eikels, kastanjes en beukenootjes in de Eerste Wereldoorlog enorm toenam, zie je vooral aan het sterk groeiende aantal ‘te koop gevraagd’-advertenties van allerlei opkopers in de diverse kranten. Van het ingezamelde verdween echter eerst nog veel over de Duitse grens. Daarom kwam er op 25 oktober 1916 een uitvoerverbod. Om nog meer greep op de eikelhandel te krijgen, verleende de rijkoverheid in 1918 zelfs een aankoopmonopolie aan de Nederlandse Vereeniging van Eikelhandelaren. Alleen die mocht nog eikels leveren aan het Rijkskantoor voor Thee en Koffie, dat de fabrieken voor koffiesurrogaten bediende. De Vereeniging van Eikelhandelkaren was het, die her en der Rijkseikelinzamelaars als opkopers aanstelde:

Nieuwsblad van het Noorden 12 oktober 1918.

Eikelrapers kregen een garantieprijs van 16 cent per kilo eikels. De opkopers beurden 18 cent de kilo van de eikelhandelarenclub en maakten dus 2 cent per kilo winst. Het Rijkskantoor betaalde de eikelhandelaren 22 cent de kilo, zodat die op hun beurt dus 4 cent de kilo verdienden. Hun vereniging maakte zodoende in het laatste oorlogsjaar ruim 283.000 gulden winst. Elk van de zes leden (3 van de Veluwe, 1 uit Zwolle, 1 uit Brabant en 1 uit Zwijndrecht) kon ruim 47.000 gulden in de zak steken, iets waar na de oorlog kamervragen over werden gesteld. Uiteraard kwam na de wapenstilstand van november 1918 de koffie-import weer op gang, zodat hele voorraden eikels waardeloos werden. Op de Veluwe zijn die deels opgevoerd aan groot wild.

In 1940, na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, schoten de vraag naar en de prijzen van eikels, kastanjes en beukenootjes opnieuw omhoog. Dat jaar bleef de handel nog vrij, maar in 1941 kwam er een regeling tot stand voor de inzameling, die voortaan onder auspiciën van de Nederlandsche InkoopCentrale van Akkerbouwproducten (N.I.C.A.) zou geschieden. Het land werd daartoe in acht (later tien) districten verdeeld. Aan het hoofd van elk district stond een Hoofdagent – vaak een bosbouwer, boomkweker of zaadteler – die er de inzameling moest organiseren via agenten of opkopers. De laatsten moesten in elk geval over voldoende opslagruimte beschikken. Bij hen moesten de rapers van het district hun ingezamelde eikels, kastanjes en beukenootjes inleveren. In 1942 en 1943 bleef deze regeling bestaan, met dien verstande dat schoolkinderen voortaan onder leiding van onderwijzers naar beukenootjes zouden gaan zoeken.

Bij deze regeling werden de prijzen van ingezamelde eikels, kastanjes en beukenootjes van bovenaf vastgesteld. Voor eikels werd de vaste prijs 10 cent per kilo, waar ze in 1940 nog 12 cent per kilo deden, tegen 1 of 2 cent voor de oorlog (en 16 cent in WO I). Voor de volumineuzer kastanjes kregen de rapers voortaan 4 cent per kilo. Bleven de prijzen wat betreft deze twee boomvruchten in 1942 en 1943 op hetzelfde niveau, die van beukenootjes, nog goed voor 40 cent per kilo in 1941, werd toen verlaagd tot 30 cent, nog aanzienlijk hoger dan de vrije prijzen van 1940 toen de beukenootjes 10 tot 22 cent per kilo deden (waaraan je aardig de groeiende vetschaarste kunt aflezen).

Overigens vielen de opbrengsten van de aldus geregelde inzameling danig tegen. Volgens het Drentsch Dagblad van 20 oktober 1942 kon er in een normaal jaar wel 500 ton eikels in Drenthe worden verzameld. In 1941 kwam er echter slechts 12 ton binnen bij de Hoofdagent in Assen, terwijl er in 1942 maar 9 à 10 ton werd ingeleverd, dus ongeveer 2 % van een potentiële oogst. In 1943 groeide dit weliswaar tot 50 ton, maar ook dat was niet meer dan 10 % van wat er binnen had kunnen komen.

Voor de niet zoveel in Drenthe voorkomende kastanjes bleef de oogst van 1941 op 1942 stabiel op zo’n 15 ton – in 1943 kwam hiervan een derde meer binnen: 20 ton. Ondanks de verplichte inzameling door schoolkinderen (vanaf 1942), stelde de oogst aan beukenootjes nog het meest teleur. Was er in 1941 een 50 kilo ingeleverd, in 1942 ging het om 1 enkele ton en in 1943 om helemaal niets.

Volgens de Drentsche Courant lag de tegenvallende eikel-opbrengst zowel in 1942 als 1943 voornamelijk aan rupsen die in het voorjaar de eikebloesems opvraten. In 1943 merkt de krant echter op:

“Ook is een groote hoeveelheid niet ingeleverd, maar rechtstreeks aan de varkens opgevoerd.”

Iets soortgelijks was er in 1942 al aan de hand met de beukenootjes (1942):

“De oogst aan beukenootjes is moeilijk vast te stellen, omdat alles wat opgeraapt wordt lang niet wordt afgeleverd. In vele huisgezinnen wordt deze oliehoudende vrucht even geroosterd en dan als een lekkernij opgepeuzeld.”

De Drenten konden de eikels en beukenootjes, kortom, veel beter voor hun eigen gerief gebruiken. Elders zal het niet anders zijn geweest. Vandaar wellicht, dat de inzameling van de diverse boomvruchten na 1943 niet meer in de kranten ter sprake komt. Mogelijk bestond de regeling nog wel, maar werd die bekend verondersteld en kon de ruimte in de steeds dunner wordende kranten veel beter worden benut dan voor deze zaak. Ik vermoed evenwel, dat de kosten van de regeling niet meer opwogen tegen de opbrengsten, zodat de inzameling stilzwijgend weer geheel en al werd overgelaten aan de vrije markt.

Daarmee was het dus nog niet gedaan met de inzameling, alleen onttrekt die zich aan onze waarneming, Een sfeerbeeld als dat van oktober 1942 bleef voorlopig nog actueel:

“Als men in den namiddag over den Brink in Assen wandelt, bemerkt men daar onder het statig geboomte een ongewone bedrijvigheid, die een scherp contrast vormt met de rust, welke er van deze ‘historische’ plek uitgaat. Een krioelende kinderschare is er, bukkend en kruipend, ijverig in de weer om de vruchten, welke de hooge eiken, de massieve beuken en de weelderige kastanjeboomen hebben afgeworpen, te vergaren in de meegebrachte linnen of papieren zakjes of zoo maar in de broekzak.

Dit gaat nu al eenige weken zoo en de gazons vertoonen door al dit gesjouw reeds het beeld van het kaalgetreden doelgebied van een voetbalveld. Maar de kinderen hebben, nuttig werk als ze verrichten, vrij mandaat. Dit tafereel van rapende kinderen kan men tegenwoordig overal ontdekken, waar de boomen hun dracht aan vruchten aan de aarde afgeven, in de allereerste plaats natuurlijk in de bosschen, maar ook in de particuliere tuinen, waar een kastanje of beuk zijn takken ter hemel spreidt, doemt de jeugd op om de vruchten te rapen. Zoo is het in Assen, zoo is het in Drenthe, zoo is het in het geheele land.”