Levensgevaarlijk, zo’n kerkhof

“Toen men in february 1755, in de Martinikerk te Groningen, een zeker graf geheel en de daar in liggende kist een weinig geopend had, sloeg er een vuurvlam uit de kist, die den doodgraaver het hair en de wolle vezeltjes zyner klederen verschroeide. Deeze vlam is zekerlyk eene opgeslooten vuurstof geweest, hoedanigen er menigvuldig in de mynen gevonden worden. Dog hoe het zy met deeze bliksem- en donderstoffe, ik onderwind my niet hieromtrent iets meer dan vooronderstellende voor te draagen…”

Bron: J. le Francq van Berkhey, Natuurlyke historie van Holland, I  (Amsterdam 1769) p. 365. De oorspronkelijke mededeling deed de heer Engelhart uit Groningen in deel III van de Handelingen der Hollandsche Maatschappij van Wetenschappen.

Aanvulling: de oorzaak.

Engelsman over Groningen (1804): ‘Many tokens of opulence, few of good taste’

“We left Neue Schanz at seven in the morning and reached Groningen, the capital of the province, at five in the evening. As we intended to continue our journey the next morning, we were happy that the evenings were long and that we had so much time to examine the town.

Everything in it was a fresh token of the qualities already noticed. Houses not large, but convenient; streets clean, and well aired; the population good and the people warmly cloathed, with a neat and healthful aspect. Many tokens of opulence, few of good taste. Their very signs were characteristic: the golden scales, the golden beaker, nay the golden heart. Young women, who seemed to be servant maids, had not only earings but plates of gold ornamenting their bosoms.

The hats of the women made the strangest appearance. It is no exaggeration to say they were as large as tea-boards; projecting forward and on each side, so as to over-shadow not only the face but the body. They were chiefly of straw; and had two broad ribbands: not tied, but pendent from the sides. This voluminous hat formed a remarkable contrast with their short compact dress, of which the Dutch milk-maids, sold in our toy-shops, is a faithful picture.

We had proofs of the uncorrected rudeness, common to country towns. One group of these girls laughed aloud at us, when we passed them, and even the gentry rose, looked, and pointed at us, through their sash-windows, with that kind of laughter which characterizes ignorant surprise.

These are trifles; and in fact we laughed in turn. I suppose it was virtue in us, that we concealed our laughter from the objects of it, though I leave it to better casuists to decide how far this kind of laughter, or, if they are in the humor to dispute, any kind of laughter, is a mark of sound sense. I own, I wish I could laugh oftener. Yet I am very wrong, if I wish for folly; and I do not very well know how pure wisdom should excite laughter. Bless us! We have many doubts to solve; and, as I fear, much rubbish to remove.

Are we in the land of metaphysics; or of moral philosophy; or where ? We ought to be at Groningen; sober Groningen: where the people appear to have a deal of common sense. Be it remarked, however, that here, in sober Groningen, we met with the first tree of liberty.

(…)

Of the buildings we remarked, that the windows were too large, and disproportionate to the width of the walls; that the bricks, of which the houses were chiefly built, were neatly laid; that green was the most common colour for house painting; that, to one of the churches, there is a very handsome gothic tower; and that the town-house, which was then erecting, promised to be the best edifice in Groningen.”

—

Thomas Holcroft, Travels from Hamburg, through Westphalia, Holland, and the Netherlands, to Paris, Vol. I (Londen 1804) 41-43.

De stadsroeper, zijn werk en verdiensten

Op een promotieprent uit 1884 staat deze stadsroeper samen met een fantasiefiguur die een lijst spullen omhoog houdt, welke spullen de promovendus – een “fijn en nobel mensch” – straks niet meer nodig zal hebben (zoals een schoteltje voor oogwater). Deze spullen werden zogezegd enkele dagen na zijn promotie bij opbod verkocht voor zijn adres in de Poelestraat, een veiling die de afgebeelde uitroeper dus bij bekkenslag aankondigde.

De vondst van de afbeelding gaf me aanleiding om te zoeken naar een ooit in WP 4,2 aangelegd bestand met gegevens over de stadsroepers van Groningen. Helaas was het onvindbaar. Ik meen dat er de bron voor een instructie in zat, naast wat losse gegevens. De instructie bleek ook niet terug te vinden via de verschillende archieftoegangen op placcaten, ordonnanties en resoluties, maar met een middag werk kwamen er toch wel redelijk wat gegevens boven water.

Zo’n stadsroeper kondigde voor particulieren boeldagen en kleinere verkopingen aan. Een enkele keer hebben we daar zicht op, doordat de ruchtbaarheid via de roeper gecombineerd werd met een bekendmaking in de krant. Zo stuurde de eigenaar van nieuwe oesterputten bij Harlingen eind 1755 wat van zijn oesters naar de Groninger visafslag om potentiële afnemers te overtuigen van hun kwaliteit. Dit voornemen liet hij in de krant plaatsen, maar niet de datum van afmijning, want:

“den dag van de verkopinge zal nader door den gewoonen roeper bekend gemaakt worden.”

In het voorjaar van 1772 was er een hond zoek. Het signalement in de krant ging gepaard met het adres waar het beest naar toe kon worden gebracht:

 “wie dezelve geborgen heeft kan ze bezorgen aan den Stads Uitroeper, zullende een vereeringe hebben.”

Fungeerde de roeper in dit geval waarschijnlijk als contactadres voor iemand die zelf niet in de krant wilde staan, in september 1797 kondigde de krant een verkoping aan van twee paar nieuwe gouden epauletten van de stadsroeper zelf:

“zynde dit dezelve welke op donderdag laastleeden door de Stads Uitroeper (aan wien deeze in eigendom zyn toebehorende) zyn uitgeroepen.”

Zulk werk deed de stadsroeper nu ook voor de stad. Daarbij zal het vooral gegaan zijn om executieverkopen en veilingen van in beslag genomen onderpanden. Voor dit en nog weer ander stadswerk (waarover straks meer) ontving de stadsroeper een traktement uit de stadskas en daarom vinden we de namen van de stadsroepers in de stadsrekeningen terug:

Zoals in de kolom met bijzonderheden is te zien, stond op de kwitanties van Boneschans en Hoflander dat ze hun traktement ontvingen als “vuurbuiter” of “vuirstooker” op het stadhuis. Waarschijnlijk ging het slechts om een neventaak, maar wel een die al behoorlijk oud was. In zijn rekest van 1644 voerde Hindrick Willems immers aan, dat hij zijn uiterste best deed bij het werk “wegen ’t Heeren Huijs”, en dat hij daar zelfs een meid voor in dienst genomen had. Het is moeilijk voor te stellen dat hij zijn kerntaak, het eigenlijke roeperswerk, door haar liet doen. In de meeste kwitanties werden deze officianten ook uitsluitend aangeduid als stadsroepers en je mag dan aannemen dat deze kant van het werk het voornaamste motief voor bezoldiging door de stad  vormde.

Interessant is dat Willems in 1644 ook meldde

“dat het roepen soo veel als wel voormaels (doordien dagelijx weinich voorvalt) niet kan opwerken”

Er zat dus wat de klad in zijn belangrijkste werk. Inderdaad trokken het stadsbestuur het traktement op en deed het dat later nog een paar keer, zonder die besluiten te motiveren. Bij de verhoging van 75 naar 100 gulden in 1667 gold als voorwaarde dat de stadsroeper “de pleijne (= Brede Markt) ende de horn (= hoek) omtrent de secretarije tijdtlijx wel sal reijnigen” en in 1683, toen er nog eens 15 gulden bij het traktement op kwam, werd deze extra taak nog eens uitdrukkelijk aangestipt.

Van 1683 tot 1806 ontving de stadsroeper van stadswege dus 115 gulden per jaar. Nu bedroegen de minimale kosten van levensonderhoud met burgermanspot destijds een 150 gulden. Die 115 gulden van het roeperstraktement kan je dan beschouwen als te weinig om van te leven. Duidelijk is dat de stadsroeper niet alleen van dit traktement bestond, maar een onzichtbaar deel van zijn inkomsten uit de markt haalde. Afgaande op de stadsrekeningen, hield het traktement van stadswege in 1806 helemaal op. Mogelijk was Douwe van der Werp om die reden tevens actief als leedaaanzegger.

Al met al moet de stadsroeper in die vroegmoderne periode toch redelijk hebben verdiend. Dat blijkt indirect ook wel uit het ‘equivalent’ dat hij voor het aanvaarden van zijn ambt moest betalen. Die som bedroeg 200 gulden, evenveel als neergeteld moest worden door onder meer de stadspander, de stadsschulte, een stadsmakelaar en de groen- en de visschrijver, maar meer dan werd betaald door een stadsbode, de gildrechtsdienaar en zeven van de acht poortiers. Dat een stadsroeper niet tot de allerarmste burgers behoorde, blijkt ten slotte ook uit de twee laatste roepers uit de tabel: beiden beschikten over een eigen huis, waar arbeiders en armen doorgaans in een huurwoning zaten.

Vier kwitanties:

Hindrick Willems, 1645

Jan Thijes, 1683.

Sijben Boneschans, 1724.

Thomas Hoflander, 1738.