Breien was ooit mannenwerk

“De mannen en jongens achten het nu wel meestal schande om te breiden en laten dit aan de vrouwen en meisjes over; doch vroeger was het algemeen dat niet de vrouwen maar de mannen verschillende kleedingstukken breidden, zoo niet om te verkoopen, dan toch voor zoo veel eigene huishouding behoefde.”

Uit: S.J. Rutgers, Beschrijving van Kolham (Groningen 1849) 87.

Bijzonder aardige plaatsbeschrijving, die her en der veel aandacht geeft aan de lokale flora en fauna. Eigenlijk zou een dskundige natuurliefhebber uit die omgeving eens de natuur van toen met die van nu moeten vergelijken.

De kaart achterin het boekje is ook te vinden in de repository van de Groninger UB.

Boete voor inpikken andermans zitplaats in de kerk van Wildervank

Die keer dienden een collega van de drost als stadsbestuurder, Raadsheer S. Gockinga, en doctor J. Venema zich aan bij de drostenborg in Zuidbroek. Met zijn beiden vormden ze de kerkvoogdij van Wildervank, d.w.z. het college dat de kerkelijke gebouwen ter plaatse in een goede staat moest zien te houden en de fondsen daartoe inde. Tot die inkomsten behoorde de huur van de voorste kerkbanken, op te brengen door de wat meer gegoeden die deze banken hadden gehuurd. Soms echter, vonden die hun plaatsen bezet. Het gevolg laat zich raden: stennis in de kerk. De kerkvoogden Gockinga en Venema klaagden daarom bij de drost,

“hoe dat hare gehuirde kerkesitplaatsen meermalen door anderen worden geoccupeert, versoekende dienshalven dat hierop een penaliteit van 10 à 15 st[uiver] voor de armen te verbeuren, by kerckenkundig[ing]e te laten waarschouwen en dat de kercke dienaar by weigeringe tot dadelike pandhalinge werde geauthoriseert.”

Anders gezegd: op het innemen van andermans gehuurde zitplaats moest een boete van 10 tot 15 stuivers komen te staan, welke boete voor de diaconie bestemd was. Voor het invoeren zou deze regeling eerst na een godsdienstoefening worden aangekondigd. Een overtreder van het verbod kon dan niet zeggen dat er niet gewaarschuwd was. Als hij of zij niet dadelijk betaalde, dan mocht de dienaar van de kerkvoogdij een onderpand bij hem of haar in beslag nemen, bijvoorbeeld een jas, of een bijbel of testament met zilveren of koperen krappen. De overtreder moest dat onderpand dan met het bedrag van de boete komen lossen, of het beslag aanvechten bij de drost.

Op 14 juni 1740 gaf de drost hiervoor toestemming. Hij bepaalde dat de boete op het innemen van andermans gehuurde zitplaats in de Wildervankster kerk 10 stuivers per overtreding zou zijn. Voor een niet onaanzienlijk deel van de bevolking benaderde dat bedrag een dagloon, als het al niet een dagloon was.

Smokkelaarster zet kind in

De boedelinventaris van Geertruid Anthonij. RHC Groninger Archieven 731-1948.

Ze had niet veel spullen, Geertruid Anthonij, de weduwe Eijldert Wierts te Wildervank. Haar boedelinventaris uit februari 1734 beslaat slechts één enkele pagina. In haar heldere, misschien enigszins aandoenlijke handschrift noteerde ze wat slaapgoed, wat simpel ijzeren kookgerei en aan huisraad slechts een tafel met vier stoelen en een “eten spinde”. Ze had vast een winkeltje, want ze beschikte over een toonbank, een houten weegschaal en wat rekjes. Dat was alles, op nog wat schotels na. Bestek ontbrak, zo bezien aten zij en haar kinderen met de handen.

Zij en wijlen haar man hadden wel een koophuis. Er zat nog 412 gulden aan onafgeloste hypotheek op; 140 gulden was afbetaald. De waarde van het huis moet bij aankoop dus minstens 552 gulden zijn geweest, een bedrag dat men zo ongeveer voor een kleine middenstandswoning neertelde. Naast de hypotheekschuld had Geertruid echter nog wat losse schulden aan leveranciers. Zelfs als ze het huis voor dezelfde prijs kon verkopen als zij en haar man het destijds hadden gekocht, stond ze nog altijd voor ruim 314 gulden in het krijt. Met die weinige spullen in haar huis kon ze dat nooit en te nimmer afbetalen. Ze zat er tot de nek toe in.

Toch beloofde ze haar vier minderjarige kinderen samen 100 gulden bij de afkoop, die haar in ruil de volledige beschikking gaf over het huis en de inboedel. De drie oudsten waren al boven de achttien, die konden hun aandeel in de afkoopsom, als ze dat wilden, onmiddellijk opeisen. De jongste, nog geen achttien, bleef in huis voor rekening van de moeder. Geertruid zou dit kind op haar kosten naar school sturen, om het lezen en schrijven te laten leren. Op zijn achttiende kreeg het dan ook zijn deel van het beloofde bedrag.

Zo stond het in het contract van afkoop, dat Geertruid en de voogden van haar kinderen overeenkwamen en lieten verzegelen. Maar die voogden klaagden naderhand over haar bij de drost:

“Remonstranten pupillen moeder zig met smokkelen ophoudende, zelfs haar kind daartoe mede gebruikende om uit de Pekela in de Wildervank onvreje waren over te brengen, verder an remons[tran]ten in q[uali]te weygerende haar jongste kind ter school te laten gaan om tot het leezen en schrijven onderwezen te worden, haar kind van smokkelen niet willende onthouden, zaken van de uiterste quade consequentie. De pagtenaren de moeder nu jongst met onvreje waren hebbende ontdekt, te vreesen staande dat dienswegen de boedel van suppleanten pupillen moeder door breuken en proceskosten staat [te] worden geabsorbeert, waardoor de kinder van de beloofde 100 cae[oli] g[u]l[den] dusdanig worden ontwaart…”

Doordat ze haar kind niet naar school stuurde, kwam Geertruid het contract met de voogden niet na. Haar jongste kind schakelde ze in bij smokkel tussen Pekela en Wildervank, waar nog vrij veel ongerept veen lag. Daarbij was ze betrapt door particuliere belastinggaarders die de inning van een bepaalde belasting hadden gepacht. De voogden vreesden dat boete en proceskosten Geertruids huishouden nog verder in het rood zouden drukken, daarom wilden ze dat Geertruid borg stelde voor de afkoopsom die ze haar vier kinderen beloofde,

“om in eventum van deze 100 car. gl. niet gefrustreert te worden”.

Ook zagen de voogden graag dat de drost Geertruid zou bevelen om haar kind naar school te sturen en

“zig inkomstig te onthouden van het zelve tot smokkelen in het overhalen van onvreje waren uit de Pekela verder te anplojeren”

Voor het geval dat Geertruid dat toch deed, wilden ze graag een stok achter de deur. Dan moest de drost nadere maatregelen nemen.

Op 20 juli 1734 willigde de drost dit verzoek op alle punten in. Geertruid Anthonij werd gelast borg stellen voor het beloofde geld. Ook moest ze haar jongste kind dagelijks naar school sturen, op straffe van “nader dispositie”.

Wat betreft de belastingpachters vond ik geen civiel (boetstraffelijk) proces, noch een crimineel vonnis. Waarschijnlijk maakte Geertruid Anthonij dat in het particulier af met de pachters, zonder dat Gedeputeerde Staten zich er als rechtbank voor belastingzaken mee hoefden bemoeien. Ook in het prothocol met sententies, uitgesproken door de Oldambtster drost ontbreekt Geertruids naam. De smokkelzaak zal met een sisser zijn afgelopen.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (gerechten Oldambt) inv.nr. 6117 (samengevatte rekesten met apostilles of kantbeschikkingen).