“Kan iemand hem aanschouwen en niet denken aan Judas Iscarioth?”

Albert Joan de Sitter (1748-1814), drost van het Oldambt tussen 1783 en 1788, invloedrijk parlementariër tijdens de Bataafse Republiek, en van 1800 tot 1810 opnieuw drost van het Oldambt, was als volksvertegenwoordiger niet bepaald geliefd bij radicaal-democratische patriotten. Destijds was de politiek al even gepolariseerd als nu en qua schelden deed men heus niet onder voor wat we nu op sociale media mogen lezen. Zo maakten een radicaal pamflet De Sitter na het indienen van een ontwerp-grondwet in 1797 uit voor:

“Een monster in de natuur, gezwooren vijand van de Conventie, waarin hij nu wederom – schaamt U eeuwig, gij Kiezers – den boventoon zingt. Kan ijmand hem aanschouwen en niet tegelijk denken aan Judas Iscarioth? De laatste egter was beeter, zo naardien hij zig verhing. En deez durfd nog blijven leeven! Wie veragt geen man die nog kosten nog moeijten ontziet om uw, Lieve en braave Landgenooten, met de haatelijkste Couleuren af te maalen bij een Volk welk hij tragt te misleijden en met zijn Compagnon[s] Bicker en Van Marle ijvert bij nagt en dag tot verwoesting van Nederlands kwijnend heijl. Laten wij verder zwijgen van een Kaerel die uijt de Hel schijnd opgedonderd, om alle staatkundige listen en boosheeden, welke men immer kan bedrijven, te begaan en daarom overwaardig is om naar diezelfde gezegde verblijfplaats hoe eer zoo beeter verweezen te worden.”

Bron: Korte Caracterschets der Mannen welken het ingeleeverd Plan van Constitutie voor de Bataafsche Republiecq, tot een grondslag der deliberatie van de Nationale Vergadering, representeerende het Volk van Nederland hebben aangenomen (januari 1797), zoals geciteerd in De Navorscher, Nieuwe Serie XV (1882) 257-267.

De dijken “alle sligt weg effen grond” – Finsterwolde en de Kerstvloed van 1717

Collectie RHC Groninger Archieven 2376-38.

Ed[e]l Hoogw[elgeboren] Heer R. ten Winkel, Drost der Oldambten,

Het carspel Finserwold berigt UEd[ele] Hoogw[elgeborene] in schuldige onderdanigheid de ellendige en droevige staat door de sware storm den 25. decemb[er] ons over gekomen, waardoor verscheiden huisen weggespoelt en de rest doorgaans van muuren en omslag ontbloot, de goederen weggespoeld, ses menschen verdronken met verscheide vee, so en in dier voegen dat de meeste kleine huisen niet konnen bewoont worden en alles in een desolate staat gesteld is.

Angaande de dijken berigten [wij] UEd Hoogw. dat van de Heerendijk af (waar vanwegens een grote kolk in ’t Loijrak, ter plaatze daar de kolk 1686 is geweest, geen seker berigt weten) tot an de Bellingwolderzijl hier en daar een entje van een kap, na dat wij van verre konnen zien.

Van Bellingwolderzijl tot an de plaatze van de H[ee]r Borgem[eeste]r Julsinga zal[iger] ged[achtenis] is behalven de genoemde kolk de kap ten eenemaal weg, zijnde bij elke zijl nog een diep gat of kleine kolk ingelopen gelijk doorgaans in dit geheele pand verscheidene binnengaten gespoeld zijn. Van de H[ee]r Borgem[eeste]r Zal[iger] ged[achtenis] plaatze tot an de pastorie overal doorgaande gaten met nog hier en daar een entje of bultje van een kap. De pastoriedijken en de rest tot an het loeg alle sligt weg effen grond. De Muusdijken tot an de scheiding van Finserw[olde] alle doorgaans weg.

So dat genoemde carspel in zulken desolaten staat is gesteld dat het voor de ingesetenen desselfs onmogelik is de schade te herstellen. Hebben UEd[ele] Hoogw[elgeborene] volgens gewone pligt dit berigt laten toekomen [met het verzoek] of mogelik eenig middel konde uitgevonden worden waardoor de ellendige ingesetene geholpen en getroost mogten worden,

Finserwolde den 29. decemb[er] 1717,

Berent Hindricks als Dicrechter
Hindrick Dercks als Dicrechter

Commentaar. De Kerstvloed van 1717 maakte qua Groningerland vooral slachtoffers langs de kust tussen Zoutkamp en Uithuizermeeden, maar dat betekende niet dat men er elders geen last van had. Zo vielen er acht doden in Finsterwolde. In het bovenstaande bericht van vier dagen later hebben de lokale dijkrechters weet van zes slachtoffers – twee zijn dus nog niet gevonden.

In Finsterwolde spoelden verscheidene huizen in hun geheel weg, van de rest waren de muren ingestort en stond alleen het gebintenstel nog overeind met eventeel een zolder die nog wat beschutting kon bieden. Dat was alleen bij de grotere huizen, de boerderijen het geval. De meeste kleine huizen waren onbewoonbaar. En Finsterwolde was destijds vooral een dorp van kleine huizen, deels bewoond door vissers die hier direct aan de kust visten op bot en garnaal.

Vooral de desolate toestand van het dorp maakt indruk. De dijkrechters besteedden echter twee maal zoveeel ruimte in hun verslag aan de staat van de dijken. Dat was hun taak, daarvoor waren ze aangesteld, en die dijken moesten uiteraard ook zo snel mogelijk weer in orde worden gebracht.

—

Bron: RHC Groninger Archieven Toegang 1605 (rood na de Reductie, archief stadsbestuur van Groningen 1594-1816) inv.nr. 335 (ingekomen missives) bundel 1717.

NB: De Groninger Archieven beginnen een publieksparticipatieproject in de vorm van een website waarop zoveel mogelijk transcripties van ooggetuigeveslagen en andere bronnen over deze ramp komen te staan. Voor meer informatie, ook in het algemeen over de watersnoodramp van 1717 zie deze pagina.

Boerenzoon loopt weg uit kosthuis

Je zou misschien denken dat boerenzoons traditioneel gewoon thuis op de ouderlijke boerderij bleven wonen, tot ze deze als volwassen kerels konden overnemen, maar dat was (lang) niet altijd zo. Tenminste, ik kwam al een paar keer tegen dat zo’n boerenzoon op een andere boerderij in de omgeving ging wonen, om daar dan in het bedrijf mee te werken en zodoende te kijken hoe het beroep ook uitgeoefend kon worden. Dit lijkt in het Oldambt zelfs een vrij gangbare praktijk te zijn geweest, waarbij de ouders of voogden, net zoals dat bij kinderen uit arbeidersmilieus het geval was, konden bepalen waar zo’n jongen precies terechtkwam.

Een geval waarbij dit misliep, deed zich in 1792 voor in (Nieuw-)Beerta. De weduwe van Jacob Hindriks, Meentje Roelfs, bezat destijds een heerd met 63 deimt (28 ha.) land op de Beersterhoven, waarop ze gerst, haver, bonen, rogge en weite verbouwde. Uit haar eerste huwelijk met Hindrik Jans had ze een zoon Hindrik, die een jaar eerder, op zijn achttiende, door zijn voogden in de kost was besteed bij Tammo Jurjens Brouwer in Nieuw-Beerta. Maar tot drie maal toe liep de jongen er weg en hij kwam dan terug bij zijn moeder, “klagende aldaar niet te kunnen wezen”.

Sowieso was de jongen al van een “trist temperament”, aldus Meentje, die van oordeel was, “dat verdriet en ongenoegen zeer nadelig is voor de gezondheid van haar zoon”. Weliswaar deed ze wat van haar verwacht werd en spoorde ze haar zoon “van tijd tot tijd” aan zich weer naar zijn kosthuis te begeven. Maar dan bleek telkens weer “dat hij daartegens zodanig is ingenomen” dat ze het inderdaad beter vond

“hem elders in de kost te besteeden, waar hij met genoegen zoude kunnen wezen, temeer daar zijne middelen overvloedig toereikende zijn en het niet ontbreekt aan eene gelegenheid om hem elders in de kost te besteeden waar hij met genoegen zoude kunnen verkeeren en zoo goed, zo niet beeter ovectie (= affectie?) hebben en het boerebedrijf, waartoe zijn inclinatie zich bepaald, te leeren…”

Twee van de voogden, de voormond en de sibbevoogd, waren daar echter tegen. Zij bleven er “sterk op aanhouden” dat Meentjes zoon terug zou gaan naar Tammo Jurjens Brouwer, en ze hadden zelfs geprobeerd hem op gezag van de Oldambtster drost daarheen te laten brengen. Daarom vond Meentje zich “uit hoofde voor haare betrekking als moeder en haare zucht voor ’t welzijn van haar zoon” genoodzaakt, zelf met de drost te gaan praten, temeer daar van het beleid van de beide eerste voogden ook niet naar de smaak was van de derde of vreemde voogd. Wat Meentje graag van de drost wilde, was het uitschrijven van een beraad met alle partijen.

Die zitting vond plaats op 19 juni 1792. In zijn daarin tot stand gekomen beschikking keurde de drost het gedrag van Meentjes zoon uitdrukkelijk af. Zoals het was gegaan hoorde het niet te gaan – de jongen had moeten luisteren naar zijn voogden. Maar die toonden zich inschikkelijk en daarom stond de drost toe, dat Meentjes zoon “op zijn begeerte” in de kost zou worden besteed bij Jan Edes in de Beerta. Dit gebeurde echter wel “met ernstige recommandatie” van de drost, “om zich niet ontijdig weder vandaar te begeeven” zonder medeweten van zijn voogden, want dan zou er wat zwaaien.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (gerechten Oldambt) inv.nr. 6136 (rekesten met kantbeschikkingen).

Rondtrekkende tandmeester doet ’t Oldambt aan

James Gillray – Het verlichten van de kiespijn (1796). Collectie British Museum.

Terwijl het Groninger stadsbestuur met een zekere regelmaat verzoekschriften behandelde van kunstenmakers, kermisartiesten en ambulante medische dienstverleners, ontbreekt deze groep bijna geheel in de rekesten aan de Oldambtster drost. Dat soort vertier of zorg moest elders worden gezocht, zo is de conclusie. Het Oldambt kende in de achttiende eeuw, voor zover ik weet, ook geen kermissen en jaarmarkten waar zulke rondtrekkende professionals emplooi konden vinden. Daarvoor moest een Oldambtster ingezetene naar de stad, naar Wedde of Zuidlaren.

Een uitzondering als F.J.M. Heitman bevestigt de regel. In oktober 1784 diende hij zich aan bij de drost. Hij vertelde wervend dat hij zijn

“kunst in tanden en kiesen te trekken op veele plaatsen met bijzonder goede uitwerking heeft geoeffent”

en dat hij nu van zins was, dat in het Oldambt te doen. Zonder toestemming van de drost mocht dat niet, vandaar Heitmans met pluimstrijkerijen opgesierde verzoek om hem “voor eenigen tijdt” vergunning te verlenen voor het beoefenen van zijn ‘kunst’ .

Heitman kreeg die vergunning voor vier weken. In een maand tijd konden blijkbaar alle urgente Oldambtster gebitsproblemen wel worden opgelost, in de ogen van de drost.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (Gerechten Oldambt) inv.nr. 6130.

Voetangels op Veenhuizen

Het buitenhuis Veenhuizen bij Noordbroek, gesloopt in 1853.

Soms stond er een kopstuk in de gehoorkamer van de Oldambtster drost. Zoals op 21 juni 1791 Campegius Hermannus Gockinga, dan nog stadssecretaris, maar een dozijn jaren later deel uitmakend van het landsbestuur. Hij bewoonde Veenhuizen, een uitgestrekte en fraaie buitenplaats met veenborgje, Engelse tuinen, loofbossen, bergjes en heremiethut even ten westen van Noordbroek aan het diep naar Sappemeer.

Gockinga vertelde de drost dat dit buitengoed

“voor eenige jaaren door sijne voorsaat met eene wijke ofte graft van plus minus 18 tot 20 voeten is omringd, opdat daardoor en het geduirig geloop in de bosschen en wel inzonderheid de menigvuldige dieverijen van hout of anders werde voorgekomen, dan dat de remonstrant (dus Gockinga, HP) echter ondervind dat deze precautiën niet geheel en al toerieken bevonden worden, en alzoo genoodzaakt is tot conservatie van jong plansoen, en ’t welk van tijdt tot tijdt staadt te vermederen, en de middelen te adhibeeren en waartoe geene betere kan vinden dan het leggen van voetangels en klemmen…”

Dat leggen van voetangels en klemmen wilde Gockinga niet niet doen zonder voorkennis en toestemming van het gerecht, vandaar zijn verzoekschrift, waarbij hij alvast deze toezegging deed:

“zullende op de avenuën der plaatze behoorlijke aanslaagen plaatzen ten einde een ieder zich voor alle ongelukken en schade kan wagten.”

Maar die waarschuwingsbordjes of -biljetten langs de wegen naar Veenhuizen vond de drost niet genoeg. Gockinga kreeg toestemming voor zijn plan, maar onder voorwaarde dat dit vooraf “door kerkenkondiging in het carspel Noordbroek” bekend werd gemaakt.

De streek rond Veenhuizen was niet erg dichtbevolkt, wat er woonde waren voornamelijk pachters van de heer Gockinga. Die stalen vast geen hout uit diens bossen. De dag dat Gockinga zijn rekest inleverde, 21 juni, de langste dag van het jaar, markeerde echter het eind van de baggel- of turfgraafcampagne. Zelfs in de negentiende eeuw lag er nog veel (laag)veen en heide ten zuidwesten en zuiden van Veenhuizen, naast nogal wat afgegraven gronden en petgaten waarin water stond. Ik denk dat we daar de daders moeten zoeken, in de baggelaars of turfgravers die er in het voorjaar in de campagne werkten. Of ze de kerk van Noordbroek wel eens van binnen zagen, weet ik niet, maar ze zullen vast hebben gehoord van de voetangels in Gockinga’s bossen.

Herbergier houdt vooruitgang op

Zuidwending tussen Veendam en Pekela, ca. 1830. HisGis.

Dat er behoorlijk primitieve toestanden konden bestaan in een vroege veenkolonie, wordt weer eens aangetoond door een rekest uit augustus 1790. Daarin geven Roelf Willems en Willem Derks, volmachten van de ingezetenen van de zuidkant “van de zogenaamde Zuidwending” aan, dat er tot dan toe alleen een voetpad langs hun Meedemerdiep was, waarvoor “enkelde batten” over de dwarswijken gelegd waren, die door de ingezetenen moesten worden onderhouden. Een pad met zulke vaak één plank brede, leuningloze bruggetjes was ten ene male onvoldoende,

“en wel voornamentlijk in ’t begraven hunner doden, die na Veendam moeten woren gebragt, ’t welk des somers met scheepjes geschied, maar in de winter wanneer het ijs zodane transport niet gedoogt, bijna ondoenlijk is.”

Je ziet het voor je: de verkleumde nabers die met bemodderde, misschien zelfs verijsde stevels een doodkist over de wiebelige bruggetjes moesten dragen. Er was allang geprobeerd om hier verbetering in te brengen, zij het “vrugteloos”, totdat de ingezetenen en de landgebruikers eindelijk besloten

“om een rijdweg te vervaardigen bijlangs de zuidkant van de Zuidwending, van het huis van Jacob Jans Timmer tot aan het einde van de Zuidwending, en ten dien einde dubbelde batten over de wijken te leggen, onder expresse voorwaarde dat deze weg door niemandt anders als door de geïnteressseerdens wierde gebruikt tot hun gemak en gerijf om deze door hunnen landen beter te kunnen bereiken en dus de colonie tot beter perfectie te brengen en ook vooral om hunne doden in de winter met meerder gemak na de begraafplaatzen te kunnen transporteeren.“

Alle ingezetenen en landgebruikers hadden hiertoe een intentieverklaring getekend, een enkeling uitgezonderd: namelijk dezelfde Jacob Jans Timmer wiens huis in het bovenstaande citaat het westelijke, Veendammer uiteind van de Zuidwending markeerde. Niet alleen weigerde deze Timmer toestemming te geven voor, en bij te dragen in de kosten van de nieuwe weg, “uit hoofde hij voor zijn persoon er weinig voordeel van kon hebben”, ook wees hij volstrekt het aanbod van de andere inwoners van de hand om zijn aandeel dan voor hun rekening te nemen,

“…op die frivole uitvlugt dat hierdoor zijn herberg (als doende tappersneering) zeer door zoude komen te lijden en dat indien hem uit recompens daarvoor een tolhek bij zijn huis wierde vergunt, hij toegenegen zoude zijn, maar anders zulks niet gedogen wilde, een voorwaarde van dien natuir, dat daardoor het goed van der supplianten & hunne committenten te zeer zoude worden beswaard, als komen alreede de onderhouding van de batten met de aankleeve van dien tot haaren laste, maar ook vermeenen zij niet gerechticht te zijn om aan die persoon een tolhek te accordeeren.”

Partijen kwamen er zo niet uit en dus legden de Zuidwendinger volmachten de zaak voor aan de Oldambtster drost, die in augustus 1790 besloot om beide partijen te horen en ter plaatse poolshoogte te nemen. Die “oculaire inspectie” liet vervolgens nog bijna een jaar op zich wachten, waarna partijen op 9 augustus 1791 toch nog een “minnelijk accoord” sloten. Timmer gaf daarbij toestemming voor het leggen van de dubbele batten over zijn wijk, die ook

“op dezelve wijze zullen worden gemaakt, bekostigt en onderhouden als alle de andere batten, zoo over de wijken na de Pekela zullen worden gelegt…”

Hiertegenover beloofden de volmachten hem 195 gulden te betalen, als eenmalige vergoeding van de schade die Timmer meende te zullen lijden. Bovendien kreeg hij zijn rechtskosten vergoed. Al dat geld kreeg Timmer echter alleen dàn, als Burgemeesteren en Raad van Groningen hem een “gepriviligeert tolhek” zouden vergunnen. Was het stadsbestuur hiertoe niet bereid, of kwam de weg op een andere manier tot stand – blijkbaar waren de tolgelden deels bestemd voor het wegonderhoud – dan zou de overeenkomst alsnog “van nul en onwaarde” zijn.

Of de tol er kwam, is overigens twijfelachtig. Timmer raakte binnen het jaar failliet en ik ben geneigd dat toe te schrijven aan zijn halsstarrige, nogal asociaal overkomende houding, waarmee hij zich als herbergier bij zijn dorpsgenoten zeker niet populair zal hebben gemaakt.

Wordt mogelijk vervolgd.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (gerechten Oldambt) inv.nr. 6135 (samengevatte rekesten met apostilles of kantbeschikkingen).