Honden afkerig van hondenbelasting

Blijkbaar kende men destijds in Engeland nog geen hondenbelasting, want toen het plan voor de invoering ervan in 1791 via de kranten bekend raakte, werd het weldra een mikpunt van spot. Zoals blijkt uit een krantenstukje dat zelfs door de Groninger Courant overgenomen werd. Het was gegoten in de vorm van een verzoekschrift van de honden aan Zijne Majesteit de Engelse Koning en volgde helemaal de conventies die ook in Nederland bij zulke teksten golden. Uiteraard ging het om satire: honden kunnen niet schrijven, laat staan verzoekschriften opstellen. Maar de gekozen vorm gaf de auteur mooi de kans om tegelijkertijd de democratische gezindheid op de hak te nemen die sinds de Franse Revolutie (1789), met haar Rechten van de Mens en Burger, ook in bepaalde Britse kringen bon ton was:

“Wy, Uwer Majesteits honden, brakken, bloedhonden, windhonden, jagthonden, patryshonden, waterhonden, herdershonden, bulhonden, slagershonden, schoothondjes en spitsdraayers (= teckels, HP), in een gemeene troup byeen vergaderd, smeeken ootmoedig verlof om Uwer Majesteits troon te mogen naderen met ons request en [dat] te vertoonen.

Dat uwe supplianten met de uitterste droefheid en angst hebben vernomen dat men van zins is eene belasting op hen te leggen, voor de gevolgen van welke uwe supplianten (= smekelingen, HP) des te meer reden hebben om te vreezen, dewyl zulks oorzaak zal wezen dat er eenige duizenden van hun een geweldigen dood zullen ondergaan.

Dat in deeze vrye en verligte eeuw – waarin zelfs de Lords niet hooger geacht worden dan uwe supplianten – zy nederig van gevoelen zyn, dat zy op dezelfde privilegiën aanspraak hebben en in een gelyk regt staan, en dat zy derhalve niet behoorden belast te worden buiten hunne bewilliging, daartoe gegeven door middel van hunne Representanten; en dat de stelregel, dat alle menschen gelyk zyn volmaakt toepaslyk is op Uwer Majesteits supplianten, die onderdaniglyk begrypen dat volgens dienzelfden regel, alle honden gelyk staan en dat de regten der honden niet gegrond zyn op eenig verdrag, maar dat zy natuurlyk en onverjarig zyn.

Verzoekende dat het Uwe Majesteit behage hen verder te handhaven by het privilegie om de beenen te kluiven en by de vryheid van het eten der klieken en by alle andere voorregten en gunsten die zy van onheuglyke tyden bezeten hebben, wanneer uwe supplianten by aanhoudendheid blyven blaffen enz.”

—

Bron: Groninger Courant van 24 mei 1791.

“Daaglijks slimmer en gevaarlijker” – een krankzinnige schipper in Veendam

Bron: Wikimedia.

Medio juni 1772 laten vier neven van de Veendammer schipper Egbert Luirts zich aandienen bij de Oldambtster drost. Onder meer gaat het om een Molanus en een Uneken, namen die tot de bovenlaag van de streek behoren. Ze melden dat hun neef Egbert

“voor veel jaren in een dementie is vervallen, waarvan destijdes gelukkig is genesen, maar nu van dit voorjaar een nieuw acces van het selvde ongemak hebbende gekregen, en thans zoo gevaarlijk wordende, dat geheel zinneloos is, en zeer gevaarlijk wordt, liggende het schip in Veendam, daar alleen met heen en weer vaart…”

Volgens zijn neven gaf Egbert zoveel blijken van waanzin, “ dat het geheel Veendam bekent is”. Daarom wilden ze dat de drost zou zorgen voor een tijdelijke voorziening tot Egberts broers, “mede schippers zijnde en thans van huis”, zouden zijn teruggekeerd.

De drost wilde eerst van Egberts buren vernemen, hoe die ertegen aankeken. Daarbij bleek hem dat de neven de waarheid spraken. Ze kregen toestemming om Egbert voor zijn herstel te plaatsen bij de “chirurgus” (chirurgijn) Oosterveldt te Vlagtwedde. Ook mochten ze een oppasser regelen voor Egberts schip en desnoods wat geld opnemen voor de uitgaven aan het een en het ander.

Ruim een half jaar later stonden Egberts “nabestaande vrinden” opnieuw voor de deur van de drostenborg. De therapie van de “medicus” Oostervelt was geen succes geweest, integendeel:

“dit zoo ongelukkig zijnde uitgevallen dat de patiënt daaglijks slimmer en gevaarlijker word, soo dat grote ongelukken te vresen staan, dewijl door gemelte medicus als onherstelbaar is terugge gesonden “.

De familie, die er natuurlijk erg mee in de maag zat, had al gesproken met de voogden van het Sint Anthoniegasthuis in de stad. Achter dat gasthuis bevond (en bevindt!) zich de Dolhuisgang: een rijtje kamers, waar krankzinnigen tegen een kostgeld konden worden geplaatst. Daarvoor was de toestemming van de drost nodig, maar ook moesten er curatoren of bewindvoerders worden aangesteld om Egbert zijn schip te verkopen en de zorgkosten te betalen. In februari 1773 hoorde de drost eerst nog weer de twee naaste mannelijke bloedverwanten van vaderszijde, de twee naaste mannelijke bloedverwanten van moederszijde en de twee naaste buren. Daarbij bleek hem nog eens ten overvloede dat Egbert Luirts

“ten eenemalen van zijne zinnen berooft is, dus onbeqaam zijne goederen te administreren, en zelvs niet buiten gevaar aan zijne eigene conduite kan worden overgelaten”

Daarom werden als bewindvoerders aangesteld Egberts volle broers Hindrik en Obbe Luirts alsmede neef Molanus uit Wildervank. Zij mochten Egberts eigendommen te gelde maken, zijn schulden betalen en verder de boekhouding voeren en zorg dragen voor Egbert,

“door deselve in het gasthuis bij de Oosterpoort tot Groningen off elders op een versekerde plaatse uit te besteden”

De bewindvoerders moesten eerst een eed afleggen. Na drie jaar verwachtte de drost inzage in hun administratie, die dan op orde moest zijn.

Als Egbert ergens ondergebracht is, dan was dat waarschijnlijk niet in het Groninger Sint Anthoniegasthuis. In de rekeningen van deze instelling, waar het kostgeld voor een krankzinnigenkamer 30 à 50 stuivers per week bedroeg, ontbreken over 1773 en 1774 namelijk de kostgeldontvangsten die zouden bewijzen dat Egbert daar zat.

Misschien is hij ook wel opnieuw genezen verklaard en nooit weggeweest uit Veendam of daar teruggekeerd. Hij zou daar namelijk in 1802 sterven.

Heb zo’n vermoeden dat ik hem in het vervolg van de serie rekestboeken nog wel vaker tegen zal komen.

De dijkcoupures van de Oostwolderpolder

Dijkcoupure Stadspolder.

De dijkcoupure is een soort icoon van Groningerland, en dan vooral van de strook bij de Waddenzee die uit polders bestaat. Zo’n gat in de dijk, gemaakt voor een weg, doorbreekt niet alleen de beslotenheid van een polder en het continuüm van de haar beschermende dijk, maar ze stelt ook gerust: hier is in principe geen gevaar meer te duchten en mocht de nood aan de man komen, dan dichten we dat gat onmiddellijk met de balken uit het belendende schotbalkenhuisje.

Zolang er dijken uit de actieve dienst zijn genomen, maar nog wel werden aangehouden voor de achterwacht, als ‘slapers’, hebben de dijkcoupures symbool gestaan voor hun gemankeerde staat. Een optimistisch symbool: hier zou het water niet meer zo gauw komen, op deze plek brak een nieuwe wereld baan.

Hoewel de dijkcoupure dus een soort icoon en symbool is, weten we weinig over het ontstaan ervan. Dat dit meer voeten in de aarde had, dan je zou denken, blijkt impliciet uit een tweetal rekesten over de eerste dijkcoupures in de Oostwolderpolder die vanaf maart 1769 werd aangelegd.

Over deze indijking ging een commissie, gekozen door de gezamenlijke kweldergrondeigenaren. Namens deze “ gecommiteerde volmachten tot de anstaande indijkinge” ging de heer Wiardus Siccama, burgemeester van Groningen en eigenaar van de Ennemaborg en veel kweldergronden, niet lang na de start van de nieuwe dijkaanleg naar de Oldambtster drost, om een dubbele doorsteek in de oude, nu overbodig wordende Dollarddijk van 1701 te bepleiten.

Siccama vertelde de drost eerst hoe hij en zijn consorten genoodzaakt waren

“wegens de grote uitstrek der angewassene in te dijken landen deselve met een bequame weg te voorsien, dienende teffens voor een publijcque passagie voor de reisende man.”

Maar omdat de nieuwe polder zich helemaal uitstrekte van de Goldhoorn bij Finsterwolde tot Midwolderhamrik (= Nieuwolda), kruiste de gewenste weg zowel bij Oostwold als bij Midwolderhamrik de oude dijk. Vandaar het verzoek aan de drost, om die dijk op die plekken deels af te mogen graven, waarbij Siccama als maten van het graafwerk aangaf 5 voet diep en 14 voet breed (ca. 1,5 m x ca. 4,2 m), “om te dienen tot een doorvaart”.

Op 8 mei 1769 sprak de drost echter uit, dat hij eerst zelf de zaak ter plaatse in ogenschouw wilde nemen, en dat samen met de volmachten of dijkrichters van de kerspelen Oostwold en Midwolderhamrik.

Uit de rekesten blijkt verder niet of dit inderdaad gebeurd is, maar twee jaar later, in mei 1771, komt de zaak van de dijkcoupures in de Oostwolderpolder opnieuw aan de orde. Dan is het niet langer de inpolderingscommissie die er achteraan zit, maar zijn het volmachten van Oostwold, Finsterwolde en de Oostwolderpolder die zich in de drostenborg laten vinden, waar ze ingaan op de hachelijke toestand van de dan nog in gebruik zijnde dijkpassages:

“dat tot nog toe over de dijk een soorte van een sogenaamde tuimeldrift hebben, om na de nieuwe ingedijkte landen, boven vermelt, te komen, dog dit niet zonder gevaar konnende geschieden waardoor veel ongelucken zijn gebeurt en nog meer te vresen staan…”

Met tuimeldrift werd gewoonlijk een furieuze woede beschreven, maar dat is hier dus niet het geval. Zoals de term hier gebruikt is, bleek uniek. Ik vond geen enkel equivalent en ook geen woordenboekverklaring. Toch kan ik me wel iets bij dat tuimeldrift voorstellen: een weg parallel aan de dijk oplopend tot diens kruin en aan de andere kant gelijkelijk aflopend tot aan diens voet. Tuimeldriften in die zin zijn er nog steeds, bijvoorbeeld bij Delfzijl. Die van 1771 zullen echter vrij wat krapper bemeten zijn geweest, vandaar dat een wagen er vrij gemakkelijk op omsloeg, zeker als je in aanmerking neemt dat de dijk van 1701 veel steiler was, dan de later aangelegde. Om ongelukken in het vervolg te voorkomen, vonden de volmachten van Oostwold, Finsterwolde en de Oostwolderpolder het hoogst noodzakelijk

“op een directer en meer gemakkelijker wijse over de dijk na deze landen convenientis een ander en bequamer doorvaart te maken,”

wat niet zonder toestemming van de drost als kolonel-dijkgraaf kon. Die hield nu dan (eindelijk?) een “oculaire inspectie”, maar niet, zoals je zou verwachten, met de volmachten van Oostwold, Finsterwolde en Oostwolderpolder, maar met de dijkrichters van Zuidbroek en Eexta. Mogelijk waren deze kerspelen uit het achterland hier vanouds verantwoordelijk voor dijkonderhoud en was er over hun inbreng bij de coupures proces geweest, hetzij voor het Termunterzijlvest, hetzij voor de drost in Zuidbroek, hetzij bij de Hoge Justitiekamer in de stad Grtoningen.

Hoe dan ook, uitdrukkelijk schreef de drost in zijn beschikking, dat hij met instemming van genoemde dijkrichters vergunning verleende om onder Oostwold en Oostwolderhamrik

“twee doorvaarten over en door de oude Dullaerdtdijk te mogen maken, beide correspondeerende op de nieuwe angelegde weg zig uitstreckende over de polder.”

Van de breedte der gewenste dijkcoupures haalde hij echter twee voet af. Er mocht dus wel vijf voet grond van de kap der oude dijk afgegraven worden, maar anders dan de heer Siccama een paar jaar eerder wenste, bleef dat beperkt tot een breedte van twaalf voet. Ook trof de drost een voorziening voor het geval dat de nood aan de man mocht komen:

“mitz nogthans dat die twee dijkgaten van terzijden met genoegsame sware greinen posten sufficant en hegt zullen moeten worden bekledet en verders met vaststaande balken en losse tezamen passende grenen posten worden voorsien, welke losse posten genumert in de naast bestaande behuisingen zullen moeten worden bewaart, om ingevalle van sware stormen en hoge zeewateren tusschen de vaststaande balken in de dijkgaten op de kant te worden gesettet en met mest angevult [om] in cas van noodt te konnen dienen tot keringe der zoute vloeden.“

Er was dus nog geen sprake van schotbalkenhuisjes. Het vulhout moest worden bewaard in de meest nabij gelegen huizen. Ook komt mest als stouwmateriaal nu misschien wat vreemd voor. Maar verder gaat het om bekende regelingen, die nog heel lang hebben bestaan en misschien nooit zijn afgeschaft.

Over de kosten van aanleg en onderhoud sprak de drost zich ook uit. Hierover was mogelijk proces geweest met die van Zuidbroek en Eexta. Uitdrukkelijk bepaalde de drost dat de kosten niet voor rekening zouden komen van de kerspelen die hier dijkpanden in onderhoud hadden. Alleen degenen onder Oostwold en Oostwolderhamrik, “die zulks incumbeert”, moesten de coupures maken en onderhouden. Met die ‘geïncumbeerden’ bedoelde de drost degenen die voor de dijkgaten hadden geijverd, maar wat dat betreft negeerde hij Finsterwolde. Blijkbaar achtte hij het belang van dat kerspel bij de nieuwe coupures te gering.

Overigens bestaan de dijkcoupures van de Oostwolderpolder allang niet meer. Met het slichten van de oude dijk zijn ze verdwenen. Op beide foto’s staan dus andere dijkcoupures.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (archief gerechten Oldambt) inv.nr. 6123.

Voetangels in de tuin

Collectie Rijksmuseum.

Mejuffrouw Werumeus had er schoon genoeg van. Telkens kwamen er bij nacht en ontij “quaadwillige menschen” in haar tuin te Veendam. Niet alleen richtten die er veel schade aan “door het afplucken der rijpe vrugten, maar ook aan de bomen selvs door ’t afscheuren der tacken”. Als meest geschikte middel tegen deze vernielzuchtige dieverij zag ze het neerleggen van voetangels.

Zo’n voetangel was een soort van kraaiepoot met vier scherpe punten waarvan er eentje altijd naar boven wees. Als je daar bij donker op trapte, was je nog niet gelukkig, zeker niet als er bloedvergiftiging bij kwam.

Dat neerleggen van voetangels kon echter niet zomaar, besefte juffer Werumeus. Daarom wendde ze zich op 22 juli 1772 tot de drost van het Oldambt. Opdat iedereen er weet van zou hebben, stelde ze een afkondiging in de Veendammer kerk voor, of de “affictie eener notificatie vooraan de tuin”.

De drost stond haar toe om de dorpsgenoten door kerkenkodiging en zo’n notificatie te waarschuwen voor voetangels op haar tuin en erf. Het wèrkelijk neerleggen van de voetangels was echter een andere zaak. Daarvoor had ze eerst een afzonderlijke toestemming nodig. Kennelijk vond de drost dat alleen al een waarschuwing wel afdoende zou werken.

Overigens is ook in de stad-Groninger rekesten enkele malen sprake van het leggen van voetangels in tuinen. Dat moest altijd met een waarschuwing bij de omheining.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (archief gerechten Oldambt) inv.nr. 6123.