Een veiling van strandhout

Nota met Jugendstil-vormgeving van het hulppostkantoor te Finsterwolde in 1916, voor de burgemeester aldaar wegens door hem geplaatste advertenties in kranten. Blijkbaar kon je die hier opgeven en afrekenen. En dat niet voor één krant, maar voor meerdere. In afkorting worden namelijk genoemd de Provinciale Groninger Courant, het Nieuwsblad van het Noorden en de Nieuwe Winschoter Courant. Van deze drie was de Provinciale Groninger per advertentie het duurst en het Nieuwsblad het goedkoopst, maar toch adverteerde de burgemeester het vaakst in de Provinciale.

Overigens ging het in alle gevallen om de aankondiging van een veiling waar aangespoeld hout onder de hamer kwam namens de burgemeester in zijn hoedanigheid van strandvonder:

Nieuwsblad van het Noorden 30 augustus 1916.

—

Bron van de nota: Archiefbewaarplaats in het voormalige gemeentehuis van Scheemda, gemeente-archief Finsterwolde 1811-1989, inv.nr. 580 (strandvonderij).

Pekelder smakschip kaalgeplukt door zeerovers

“Den 31 july is tot Rouaan gearriveert Schipper Jurjen Derks Tikker voerende ‘t Smak Schip de oude Noorthooren, en heeft den 22 dezer in ’t Kanaal aan boord gehad twee Engelsche Zeerovers, die hem met geweld hebben afgenomen een partie Geld, zyn draibassen (= geschut HP), Scheeps Victallie een partie Touwerk, en nog ander Goederen meer, en dit ongelukkig noodlot hebben nog twee ander Smakken moeten ondergaan , om van de Zeerovers geplundert te worden.”

Bericht uit de Groninger Courant van 9 augustus 1768. In Rouaan haalden Groninger kustvaarders destijds wijn op. Wat dat betreft hadden de Engelse zeerovers beter even kunnen wachten, dan hadden ze een gratis oorlam gehad. Dat de term zeerovers in plaats van kapers hier volkomen terecht was, moge blijken uit het feit dat er op dat moment al vijf jaar vrede bestond tussen Engeland en Frankrijk, zodat deze Engelsen absoluut niet met officiële kaperbrieven hebben kunnen varen. Ook plunderden ze een schip van een bevriende natie. Ik heb zo’n idee dat ze aan beide kanten van het kanaal opgehangen zouden zijn, als men ze had gevat.

Jurjen Derks Tikker kwam uit Oude Pekela, maar zijn schip, de Oude Noordhoorn, was waarschijnlijk gebouwd door, want genoemd naar een scheepstimmerman en hellingbaas Noordhoorn even buiten ’t Klein Poortje van de stad. Tegenwoordig staat op de plek van diens werf de Oude Graansilo aan het Winschoterdiep.

Friese el zoveel langer dan Groningse, dat je van het verschil de belasting kon betalen

“J. BOSCH, Fabriquer tot Leeuwaarden , maakt en verkoopt, zwart en kouleurde Fluwelen, alle in zyn zoort met gereed geld voor een zeer lage prys, en dewelke boven de 25 gl. koopt, kan voor gerede betalinge korten 4 perc. en 10 Elle gelyk kopende krygt een Elle toe dat is 11 Elle voor 10 Ellen boven de kortinge van ’t perc. Daar worden ook gemaakt Zyden Pluis, zwart en kouleurt, zwart Partezooy , Grodetoer en Gewatert Moor , alles op dezelfde Conditiën. NB. De Elle Maat is in Vriesland zoo veel groter dan in Groningen dat de Pontkamers daar uyt kunnen betaald worden.”

Deze advertentie van een Friese fluweelmaker in een Groninger Courant van eind 1768 wil Groninger klanten met diverse voordeeltjes naar Leeuwarden lokken, zolang ze daar maar contant betalen. Zo ja, dan gold bij aankoop boven de 25 gulden een korting van 4 %. Bovendien was bij aankoop van 10 el  de 11e el gratis.

De man had diverse soorten fluweel in zijn assortiment, die lang vergeten namen droegen. Let speciaal op de laatste zin: de Friese el was volgens hem zoveel groter dan de Groningse, dat de Groninger invoerrechten en/of accijnzen uit het verschil betaald konden worden.

Dit laatste maakt uiteraard nieuwsgierig naar de twee ellematen. De Friese, eigenlijk de Workumer, was destijds 0,709 meter lang, de Groninger 0,669 meter. Dat verschilde dus 4 centimeter of 5,6 à 5,9 % al naar gelang je het van de Friese of de Groningse kant bekeek. Heb zo’n idee dat de Friese fulpenfabrikeur hier de Groningse fiscaliteit wel wat onderschatte, maar welke rechten er precies voor fluweel golden, ga ik niet uitzoeken.

Lijklakens en grafhekjes

In een reglementje op een nieuwe begraafplaats te Finsterwolde, gedateerd op 1925, kom ik het verschijnsel dood- of lijklaken weer tegen:

“Den eigenaren van grafruimten of hunne recht verkrijgenden is het geoorloofd op het graf een los houten raam te plaatsen met of zonder een zwart laken, echter niet langer dan gedurende drie maanden na de begrafenis.”

In Diaconie-archieven als bron (Assen 1988) geeft Harry Gras een omschrijving van dat laken voor Drenthe. Het werd er gehuurd van de lokale diaconie, de kerkelijke armenkas, om het bij een begrafenis over de doodskist te kunnen draperen. Vaak beschikten een diaconie over meerdere exemplaren. Meestal waren deze nieuw gekocht als het oude lijklaken versleten raakte, maar soms kreeg een diaconie er ook wel eens een cadeau van beter gesitueerden. Het oude laken bleef dan in gebruik, terwijl de diaconie het nieuwe tegen een hoger tarief verhuuurde. Zo beschikte de diaconie van Peize begin twintigste eeuw over een “beste laken” en een “minste laken”. Het ene deed qua huur een daalder en het andere  een gulden. Aan het gehanteerde tarief in de diaconierekening kan je dus de status van een overledene aflezen.Bovendien had de diaconie van Peize nog een kinderlaken te huur voor een halve gulden.

De beschrijving van Gras geldt ook voor Groningerland. Zo kwam ik als student in 1980 bij een familiehistorisch onderzoek naar het negentiende-eeuwse diaconiearchief van Westeremden twee tarieven voor lijklakens tegen: een algemeen van een gulden, en een lager van 60 cent per dag. Dat lagere tarief werd vrijwel uitsluitend door nabestaanden van overledenen uit een daglonersmilieu betaald. Het zal om het mindere laken zijn gegaan.

Daarnaast was er in Westeremden een verschijnsel, dat Gras niet noemt voor Drenthe. Bij een begrafenis lag in het Groningse dorp bijna sowieso een zwart laken over de kist, dat hoorde zo als je niet arm was. Maar men kon er het laken ook zes zondagen huren voor over het hek rond de groeve en men betaalde dan navenant. Vanwege de veel hogere kosten gebeurde dit echter veel minder vaak, en alleen in bepaalde gevallen. Erfgenamen uit de gezeten boerenstand betaalden de hoogste sommen aan lakengeld (meestal ƒ 6,30 à ƒ 7,-) voor overleden ouders en echtgenoten, maar voor hun overleden kinderen huurden  ze het zwarte laken slechts een dag, dus voor een gulden.

Dat de Drenten vreemd tegen dat Groninger hekjesgebruik aankeken, blijkt impliciet uit een stukje dat de Provinciale Drentsche en Asser Courant op 28 juni 1864 plaatste. Het betreft een beschrijving door ene L uit W. over de gewoonten bij begrafenissen in Groningerland , die eerder in de Steenwijker Courant had gestaan:

“Als blijk van hulde of liever als bewijs van rijkdom (want naar ’t vermogen der familie duurt dit langer of korter, terwijl de arme slechts een bloot rekje verkrijgt), staat nu op het graf van den overledene een rekje in den vorm ener doodkist, waarover elken morgen een zwart laken wordt gehangen, dat des avonds weer wordt weggenomen door oude vrouwtjes…”

De scribent verondertelde dat dit “kerkdienaressen” waren , maar ik denk eigenlijk eerder aan bedeelde bejaarden. Dat het lijklaken elke dag werd opgehangen in deze voorstelling van zaken, lijkt conform de praktijk in Finsterwolde, maar verschilde van die in Westeremden.

In Westeremden maakten de lakenhuren maar een klein deel uit van de diaconale inkomsten. Dat ze desalniettemin wel degelijk van belang konden zijn, toont een advertentie van de stad-Groninger diaconie in de Groninger Courant van 15 mei 1838. Hier waren particuliere ondernemers lijklakens gaan verhuren en de diaconie deed een moreel appel aan het publiek, om de armen te blijven steunen:

“Sedert onheugelijke jaren heeft het verhuren der Lijklakens door de Kosters der drie Hoofdkerken TEN VOORDEELE DER ARMEN bij onze Diakenie plaats gehad en geschiedt nog heden ten dage. Doch in den laatsten tijd hebben partikulieren , zoo als wij vernomen hebben , ditzelfde bedrijf bij de hand gevat, om er winst mede te doen. Het staat natuurlijk regtens ieder vrij , dat bedrijf uit te oefenen , hetwelk de wet hem vergunt, al benadeelt hij ook de armen; maar de Ingezetenen zullen zich toch wel zedelijk gedrongen gevoelen, om, bijaldien zij zich in de treurige noodzakelijkheid bevinden, van tot de ter aarde bestelling hunner Betrekkingen Lijklakens te moeten gebruiken, ook in dezen bij voortduring aan de Armen te geven wat der Armen is. Deze herinnering moge niet overbodig schijnen in een’ tijd , waarin aan de inkomsten onzer Diakenie zulke gevoelige slagen zijn toegebragt en waarin men meer dan ooit op de krachtdadige ondersteuning van Weldoeners der Armen zijne eenige hoop moet vestigen

Groningen                                        T. P. TRESLING,

den 10 Mei 1838.                            Archidiaken”

Instructie voor de lijkbezorgers van Finsterwolde

Instructie voor de lijkbezorgers

Art. 1
Het begraven van lijken in de gemeente Finsterwolde zal geschieden door 6 personen, daartoe door Kerkvoogden der Hervormde gemeente aangesteld.

Art. 2
Zij zijn verplicht bij iedere begrafenis hunne diensten te verrichten, en worden benoemd voor den tijd van vier jaar. Ieder 2 jaar, met den 1^en Januari treedt de helft af volgens op te maken rooster.

Art. 3
De diensten in art. 2 bedoeld, bestaan uit het brengen der lijkkist uit het sterfhuis in den lijkkoets, het begeleiden der lijkstatie in zoodanige orde, als zal worden gelast en het dragen van den lijkkist naar – en het neerlaten in de groeve. Van het kerkhof teruggekeerd kunnen zij de stoet verlaten. Bij ontstentenis één hunner zonder geldige redenen, kan op kosten van den teruggeblevenen een plaatsvervanger worden genomen.

Art. 4
De lijkbezorgers moeten voor eigen rekening gekleed zijn in een net zwart pak, lage hoed en gepoetste schoenen. Voor rekening van Kerkvoogden zal hun in bruikleen worden gegeven een sjerp met tressen benevens handschoenen.

Art. 5
Gedurende den dienst is ’t misbruik maken van en ‘t vragen om sterken drank zoowel als rooken verboden en kan ontslag ten gevolge hebben, tot het geven waarvan Kerkvoogden ten allen tijde bevoegd blijven.

Art. 6
De belooning voor iedere begrafenis zal per hoofd ƒ 1,- bedragen. Nadat op ’t einde van elk dienstjaar is vastgesteld, wat ieder heeft te vorderen, zal hun  deze som door het Burgerlijk Armbestuur worden voldaan.

Aldus vastgesteld door Kerkvoogden en notabelen in hunne vergadering gehouden den 6 December 1899.

Namens dezelve:

T. Kremer (voorz.)

A.T. Roelofs (secr.)

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 232  (archief hervormde gemeente Finsterwolde), inv.nr. 80.

Zwieren op de baan van Hoogezand (1927)

Beelden uit het bioscoopjournaal van 1 december 1927. Ze zijn gemaakt in Hoogezand, waarschijnlijk bij het provinciaal kampioenschap schoonrijden voor dames, waarvan in kranten sprake is. Let vooral ook op het paarsgewijze rijden, dat zie je volgens mij nergens meer.