Een ode aan de vrouwen van Appingedam

Volgens de zeer eigengereide en bruuske taalgeleerde en veelschrijver Knut Jungbohn Clement (1803-1873) vormden de Noord-Friezen, en dan met name die van zijn geboorte-eiland Amrum, “het edelste ras der mensheid”. Toch zag deze chauvinist in zijn voorkeursregio  niet de allermooiste vrouwen. Die ontwaarde hij namelijk toen hij in 1845 met de trekschuit op doorreis was in Appingedam:

“Het eerste stadje, dat men met de schuit van Delfzijl doorkomt, is Appingedam. Men komt midden door de stad; wij des namiddags tegen drie uur. Overal uit de vensters boven ons knikten uiterst hupsche en slanke vrouwen en meisjes, uitnemend schoon van gelaat, wier schoonheid het gouden oorijzer nog verhoogde. Ze waren veel knapper dan ik tot dusver nog ergens gezien had. Haar teint is onvergelijkelijk helder en zuiver, de huid als doorschijnend, de gestalte rijzig en slank, het gezicht langwerpig, het voorhoofd hoog en bizonder welgevormd, de oogen blauw en veelzeggend, de neus gestrekt en fijn besneden, mond en kin vriendelijk, de tanden echt en blank.

Een buitengewone evenredigheid vertoont zich in haar ganschen bouw, welke de schoonheidslijn in hooge mate kenmerkt. Haar trekken zijn regelmatig, maar meer gezond dan bij andere Friezen; zij hebben geen uitstekende wangbeenderen, het vrouwelijk geslacht in Oost-Friesland en ook in Holstein is grover dan dat in Groningerland; de vrouwelijke schoonheid in Groningen nadert reeds meer tot de Engelsche. Appingedam is de eerste plaats, waar ik het gouden oorijzer der Friezinnen zag. Dit is de fraaiste vrouwelijke hoofddracht, die ik ergens gezien heb en past volmaakt bij de soort van schoonheid en de onvergelijkelijke gelaatstint der vrouwen in deze streken.”

Bron: Knut Jungbohn Clement , Reise durch Frisland, Holland und Deutschland im Sommer 1845 (Kiel 1847) pag. 35. De vertaling is van T. (Jacob Tilbusscher) in het Nieuwsblad van het Noorden d.d. 30 mei 1914.

Bakkers aan de schandpaal

In december 1920 was de graanprijzen weer wat gedaald. Maar dat betekende nog niet dat de broodprijs ook zakte. In de gemeente Finsterwolde heerste daarover grote ergernis:

Tot prijsdaling gedwongen
De bakkers te Finsterwolde (Gr.) hielden den prijs van het grof roggebrood maar steeds op 60 cent per 2,8 KG., niettegenstaande de roggeprijs aanmerkelijk was gedaald.
De burgemeester heeft daarom (…) den bakkers aangeschreven om den prijs spoedig en belangrijk te verlagen, daar anders zal worden voorgesteld dat de Gemeenteraad in de broodprijzen regelend optreedt.
De bakkers hebben daarop den prijs gebracht op 56 cent.

Bron: Het Centrum 3 december 1920.

Als het niet linksom kan, dan maar rechtsom, dachten de bakkers van Finsterwolde blijkbaar, want een paar maanden later viel er een nieuwe klacht te horen:

Bakkersgeknoei
De burgemeester der gemeente Finsterwolde (Gr.) heeft zich gewend tot de bakkers met betrekking tot het gewicht van het brood, dat lang niet in overeenstemming is met den prijs. Daartegen wordt ernstig gewaarschuwd. Ter bestrijding van dat kwaad zal (…) op ongeregelde tijden door de politie een onderzoek worden ingesteld en mocht het dan voorkomen, zoo zullen de namen der betrokken bakkers ter openbare kennis worden gebracht.

Bron: De Tijd 23 februari 1921.

Kinderen kwamen van de honger over de Dollard

Voor de Eerste Wereldoorlog kostte grof roggebrood – “een zeer veel gebruikt volksvoedsel in de provincie Groningen” – 8 cent per kilo te Finsterwolde. Na de Eerste Wereldoorlog, in september 1920, was dat 27 cent per kilo geworden, dus ruim drie maal zoveel.

Heerste hier schaarste, aan de andere kant van de landsgrens was het nog veel beroerder. Zo berichtten de kranten in juli dat jaar:

Hongerige kinderen
Een visscher uit Finsterwolde (Gr.) trof dezer dagen op da Dollardsaanwassen vier Duitsche kinderen aan van 11 tot 13 Jaar, die te Ditzumerverlaat (Oost-Friesland) een boot hadden weggenomen, om daarmee over de Dollard naar ons land te varen. Ze waren van honger uit Emden gekomen. In de marechausseeskazerne te Finsterwolde werden de hongerigen gevoed. De burgemeester van Finsterwolde droeg den visscher op, de Duitsche boot binnen den dijk te halen, doch toen hij kwam, was de boot niet meer te vinden. De kinderen zijn over Nieuwe Schans weder naar Oost-Friesland gebracht.

Ik denk dat de ouders heel blij waren dat ze hun kinderen terugzagen.

Door de oorlog en nadien nog de voortdurende blokkade en de aan Duitsland opgelegde herstelbetalingen heerste er een chronische ondervoeding in Duitsland, soms overlopend in een regelrechte hongersnood. Her en der in Duitsland bedelden haveloze en uitgehongerde kinderen om eten bij de Britse en Amerikaanse legerkampen. Soms konden militairen dat niet meer aanzien en vroegen overplaatsing aan.

Een huldeblijk voor de sluiswachter van Ganzedijk

INGEZONDEN

Jan Rotmans

   M. de Red. !

Een zeer bescheiden en toch hoogst belangrijk persoon gaat de gem. Finsterwolde met Mei a.s. verlaten, ’t Is de heer Jan Rotmans, sluiswachter bij de sluis van Reiderland. In 1847 te Bellingwolde geboren, kwam hij in 1852, toen zijn vader sluiswachter werd van de sluis van Bellingwolde te Ganzedijk. Van ’52 tot ’66 beheerde deze de Bellingwoldster sluis, toen hij in ’66 door ’t Hoofdbestuur van Reiderland aangesteld werd als wachter bij de Dollardsluis. In ‘98 trad de vader wagens hoogen leeftijd, af. Natuurlijk werd toen zijn zoon Jan Rotmans zijn opvolger. Ik zeg: „natuurlijk”, want wie zou beter dien veteraan hebben kunnen opvolgen? Al was nu de zoon de chef in naam, de ziel van alles bleef toch de oude man tot zijn dood in 1905. Na dien tijd treedt de jonge Rotmans meer op den voorgrond. Reeds op 10-jarigen leeftijd hielp hij zijn vader de buitendijksche vaargeul “ploegen”, en was sindsdien zijn vader !n alles behulpzaam. Hij groeide als met de Dollard op. Hij herinnert zich nog levendig de hoogo vloeden van ’77 en ’83, toen de heele familie moest vluchten, maar zij — vader en zoon — bleven. Hij schildert u levendig, hoe de Kerkhovenpolder bij dien laatsten vloed overstroomde, en hoe die doorbraak van gunstigen invloed was op „hun” sluis. Ja, wie ’n oogenblik tijd heeft en met den heer Rotmans praat over den Dollard en zijn ontstaan, die gaat met ’n schat van opmerkingen en wetenswaardigheden weer heen. —

Achtereenvolgens dienden ze drie voorzitters: eerst den heer Alb. Waalkens, daarna den heer H.B. Muntinga, beiden overleden, en thans den heer H.P. Waalkens, burgemeester van Blijham. Noch zijn vader, noch hij heeft in al die jaren ooit wegens ziekte gemankeerd. ’t Was dan ook steeds ‘n eenige huishouding, waar ieder graag een poosje zich ophield. De „oude vrouw”, bij velen nog zoo goed bekend, was de gulheid, de vriendelijkheid, de voorkomendheid in persoon. Toen zij in 1909 overleed, was dat dan ook een groot verlies voor de familie. Gelukkig — de tijd heelt alles. Langzamerhand herstelde alles zich weer.

En zoo zijt gij heden, vriend Rotmans, er dan nu toe gekomen, uw ontslag te vragen, dat u met 1 Mei a.s. op de meest eervolle wijze is verleend. Zestig jaren waart ge hier werkzaam, onvermoeid en steeds tot groote tevredenheid uwer superieuren. Was er soms verschil van inzicht, gij kwaamt steeds rond en eerlijk voor uwe meening uit. Vaak bleek die meening de juiste. —

Welnu, al gaat gij ons verlaten, uw naam blijft bestaan; „Rotmans huis” en „Rotmans ziele”, ze zullen nog duizenden malen worden genoemd. Geniet, onder de meest gunstige omstandigheden, uw welverdiende rust en neem bij uw vertrok naar Nieuwolda, dat trotsch mag zijn op zulk een inwoner, den oprechten dank mee van allen, die u hier kennen. Het ga u ook daar wel! De Ganzedijksters wenschen het u van ganscher harte toe.

    Met vriendelijken dank voor de plaatsing,

Uw dw.:

O.

Bron: Nieuwsblad van het Noorden 1 mei 1918.

Jan Rotmans overleed in 1932 te Nieuwolda, 84 jaar oud.