Rusland op doorreis in Finsterwolde

Naar het westen:

FINSTERWOLDE, 23 Aug. Hedenmorgen werden door een der kommiezen bij ’s rijksbelastingen alhier te De Wolf aangetroffen twee uit Duitschland gevluchte Russen, die krijgsgevangen waren. Zij zijn bij Statenzijl over de grens gekomen en werden gebracht naar de marechaussee-kazerne, vanwaar zij naar Rotterdam zullen worden overgebracht.

Bron: Nieuwsblad van het Noorden 24 augustus 1916.

Naar het westen:

FINSTERWOLDE. 9 Juli. Hedenvoomiddag werd hier aangebracht een uit Duitschland ontvlucht[e] Russische krijgsgevangene. De man was doodmoe en had ongeveer een uur in den Dollard gezwommen, gedurende welken tijd hij zich van een gedeelte van zijne kleeding had ontdaan. Hij had bij zich een gouden horloge met dito ketting en eenig geld, Vannamiddag werd hij door de marechaussees naar Groningen gebracht en van daar gaat hij naar Rotterdam.

Bron: Nieuwsblad van het Noorden 10 juli 1917.

Commentaar: in beide gevallen ging het om Russen, die kennelijk even over de grens in krijgsgevangenenkampen vast zaten. De man uit het tweede bericht ontdeed zich mogelijk van kampkleding. Blijkbaar werden Russen tijdens de Eerste Wereldoorlog in Rotterdam geïnterneerd.

Naar het oosten:

Te Finsterwolde zijn Woensdagavond twee vreemdelingen opgesloten, die werden aangehouden en op hun passen den naam van het kamerlid Wijnkoop hadden vermeld en zeiden naar Rusland te gaan.

Bron:  Nieuwsblad van het Noorden 10 januari 1919.

Commentaar: In het laatste geval ging het waarschijnlijk om communistische verbindingsmensen. David Wijnkoop had zich kennelijk garant voor hen gesteld.  Hij zat in de Tweede Kamer voor de communistische partij.

Blauwmaanzaadsnoepertjes komen te pas

FINSTERWOLDE, 8 Sept. Twee zoontjes van den handelaar H. Mulder alhier aten zooveel blauw maanzaad, dat de gevolgen niet uitbleven. De jongens vielen in slaap en sliepen ongeveer 36 uren achtereen.

Bron: Nieuwsblad van het Noorden 9 september 1916.

Commentaar: Het moet haast wel om medicinale blauwmaanzaad of vogelvoer gegaan zijn, want bakkers deden indertijd nog geen blauwmaanzaad op brood, dat is pas iets van de laatste decennia. Er zal dus ook nog de volle mep aan opiaten in hebben gezeten.

‘Wat de oorlog ons leert’, mocht oostelijk Groningen niet weten

“De militaire gezaghebber van de in staat van beleg verkeerende gemeenten Beerta, Bellingwolde, Finsterwolde en Vlagtwedde heeft in die gemeenten de verspreiding verboden van de brochure ‘Wat de oorlog ons leert’, een uitgave van het Groningsch-Drentsch comité van den Alg. Ned. Geheelonthoudersbond.”

Aldus De Tijd op 14 november 1914, in een berichtje dat nieuwsgierig maakt naar de inhoud van de verboden brochure. Wat voor les trokken de anarchistisch angehauchte geheelonthouders van de ANGOB destijds uit de oorlog? Helaas viel dat zo een twee, drie niet te achterhalen, maar naar het zich laat aanzien was de christen-anarchist Jac van Rees de auteur van het geschrift, dat in een unieke, wat latere versie nog aanwezig is bij het IISG in Amsterdam. Daar wil ik dus graag kopietjes of scans van, ook omdat de brochure mogelijk iets zegt over de wereldbeschouwing van mijn anarchistische oudoudoom Harm Tuin, die immers secretaris was van de geheelonthoudersclub van Finsterwolde en Beerta.

Gezien de ongeveer 350 mensen die in 1913 een meeting van geheelonthouders in Finsterwolde bijwoonden, bestond er in principe ruime belangstelling voor de verboden brochure. Of zo’n verbod op verspreiding dan wel zin had? Tien kilometer verderop heerste er geen staat van beleg en kon je vrijelijk aan het boekske komen, zonder belemmering door de lokale militaire bevelhebber.

Toch werd volgens het blad De Grondwet van 15 december nog een proces-verbaal opgemaakt “wegens het verspreiden van lectuur, die is verboden door den majoor-commandant, uitoefen[en]de het militair gezag in de grensplaatsen in oostelijk Groningen”. Ongetwijfeld ging het om dezelfde brochure van de ANGOB, in dit bericht ook weer met name als uitgever genoemd, al zou een Groningsch-Drentsch comité van deze bond de brochure hebben ondertekend.

Het Grondwet-bericht duidt de geverbaliseerde aan met H.G. te Finsterwolde, wiens initialen voorlopig niet te herleiden zijn, bijv. via de lijst met staatsgevaarlijke individuen uit 1924. Misschien was er ook wel een vergissing in het spel, en betrof het H.T. Een veroordeling heb ik evenmin gevonden, mogelijk werd het zaakje geseponeerd.

Overigens licht De Grondwet een tipje van de sluier op wat betreft de inhoud van de verboden brochure. Het geschrift deelde “een en ander” mee “over het optreden der Duitsche militairen in België”. Laatst viel me al op dat Nederlandse kranten in augustus en september  1914 nauwelijks iets over de Duitse terreurdaden in plaatsen als Aarschot en Zemst publiceerden, kennelijk bestond er wat dat betreft (zelf)censuur in Nederland, waar men de neutraliteit niet wilde riskeren door al te veel ruchtbaarheid te geven aan de waarheid. Waarschijnlijk schreven de geheelonthouders van het ANGOB de Duitse terreur in België (mede) toe aan drankmisbruik. En daar zuillen ze vast geen ongelijk in hebben gehad. Maar dat laat zich dus pas toetsen als ik weet wat er in die brochure staat.

Scheepsjagers opgeschrikt door concurrent

“TER APEL, 13 Dec. Al te modern!
 Voor een paar dagen passeerde te Ter Apel een echte stoomsleepboot met vijf groote, met steenkool geladen schepen, uit Duitschland komende, achter zich. Geen alledaagsch gezicht; een sleepboot was in deze kanalen der Gron. Veenkoloniën tot nu nooit gezien. De scheepsjagers scholden de boot dan ook hartelijk uit.”

Bron: De Grondwet 9 januari 1917.

Via de krant in Winschoten (1916)

Immenga’s mineraalwaterfabriek, bierbrouwerij en bottelarij, een bedrijf dat van zeker 1905 tot 1941 heeft bestaan:

De stereotype bejaarde in een advertentie voor het hoestdrankje Abdij Siroop:

Loodgieter E. Huizinga wist wat zijn primaire doelgroep was:

Uit Oude Pekela kwamen de kruidenmengsels van Jacoba Maria Wortelboer. Probaat huismiddel volgens haar nazaten, je reinste kwakzalverij volgens de medische stand:

Bron: Alle advertenties uit de Winschoter Courant, de edities van resp. 12 maart, 21 april (2 x) en 23 juni 1916.

Van Moskou naar Bellingwolde

Eind 1920 komen twee joodse jongens vanuit het revolutionaire Moskou aan in Bellingwolde. De reis, die ze grotendeels te voet aflegden, duurde zes weken. In een quaranntainekamp bij Enschede vertelden de jongens aan een correspondent van De Tijd over de verschrikkingen die ze achter zich lieten.

Men schrijft ons uit Enschedé:

In het quarantainekamp alhier zijn twee jeugdige Russische Joodsche jongens opgenomen, die, komende van Moskou, een groot gedeelte van den weg naar Nederland te voet hebben afgelegd.

Dankzij de bereidwilligheid van den directeur van dit kamp, waren wij hedenmorgen in de gelegenheid een onderhoud met deze jongens te hebben, waarvan de oudste, dankzij het gymnasium-onderwijs dat hij genoten had, vrij goed Duitsch sprak.

In een afzonderlijk vertrek van een der kampgebouwen kregen wij hen onder het genot van een sigaret spoedig aan het praten, waarbij de oudste, de 17-jarige A. het woord voerde, af en toe aangevuld door opmerkingen van den 14-jarigen B.

Wat den tegenwoordigen toestand in Moskou betreft (al is die wat het moorden betreft beter dan in 1918/19), waar beiden geboren werden vertelden ze ons, dat dit elke beschrijving te boven ging; het was gewoonweg niet te vertellen en nu ze hier eenigen tijd in Holland waren, kwamen hun de verschrikelijke gebeurtenissen in hun geboorteplaats voor als in een droom. De moeder van A. werd op straat door de Bolsjewieken doodgeschoten, omdat ze in het bezit van meer dan 3000 roebel was. Het lijk, dat op straat bleef liggen, werd later door hen weggehaald en met eigen handen op de Joodsche begraafplaats aan den schoot der aarde toevertrouwd. Deze straf wordt op iedereen toegepast, die op straat wordt aangetroffen en die meer dan genoemd bedrag bij zich heeft (= draconische maatregel tegen kapitaalvlucht, HP).

Met de voeding, kleeding en verwarming was het in de groote stad treurig gesteld. Wie niet bij de bolsjewieken is aangesloten, moet het met een kwart pond brood per dag stellen, doch de bolsjewieken zelf hebben aanspraak op het dubbele rantsoen. Wie buiten deze rantsoeneering op straat met brood wordt aangetroffen, wordt doodgeschoten.

Doch dit alleen is niet voldoende, want het „vrouwenbataljon” weet wel uit te vinden waar dit brood gehaald werd, en ook die persoon of personen krijgen den kogel. Dit „wijvenbataljon”, zooals A. het noemde, trekt naar de huizen der meergegoeden, die er van verdacht worden, nog geld of sieraden verborgen te hebben. Alles wordt onderzocht, binnens- en buitenshuis, af- en losgebroken, en wee hun, wanneer er iets te voorschijn mocht komen. Die z.g. rijken zijn van de distributie van voedsel uitgesloten. Het vroegere Russische geld, dat thans is vervangen door bolsjewiekenpapier, is niet meer gangbaar, maar wordt in het geheim toch nog in betaling aangenomen.

Voor nu twee maanden geleden, toen de jongens den tocht ondernamen, was de toestand in Moskou zóó, dat iedereen een goed heenkomen zocht. A. wist niet waar zijn vader heengetrokken was. De ouders van B. en een jonger broertje zijn eveneens deze stad, waar alle familieverband schijnt verdwenen te zijn, ontvlucht. Waarheen? hij wist het niet.

De Zionistenbond waar A. lid van was, is in Rusland, waar buiten de Bolsjewisme-organisaties niets erkend wordt, een verboden organisatie, en het lidmaatschap daarvan wordt bij ontdekking met den kogel gestraft.

Sluit men zich bij de bolsjewieken aan, dan zijn daar direct, vooral wat de voeding betreft, tal van voordeelen aan verbonden. Een boer, die in de stad komt en met een bolsjewiek in aanraking komt, ziet tegen hem op als iets buitengewoons. De soldaten ontvangen in de eerste plaats voedsel en menigeen is blij, ook al is hij geen bolsjewiek, voor den dienst opgeroepen te v/orden, omdat dat beteekent kleeding en voedsel. De troepen, die tegen Wrangel vochten (aldus A), gingen in het vuur met een ongekend elan, omdat hun onder aanvoering van de kopstukken der bolsjewieken, overvloed van voedsel was toegezegd. In Moskou telde men onder die kopstukken schoenmakers, huisknechten e.d.

De beide knapen waren de stad ontvlucht, met het vooropgezette doel Holland te bereiken en met de gedachte, dat ze daar vrij zouden zijn. Nu ze van ons vernamen, dat dit niet het geval was en dat ze vermoedelijk naar het kamp te Harderwijk zouden worden overgebracht, kwamen ze in opstand; vooral A., die verklaarde dat hij geen boosdoener was en dat hij niet naar „Herderwiek” wilde.

Wat de tocht zelf betreft, hadden ze kans gezien per trein de grens van Letland te bereiken. Een keer in Letland werd de tocht te voet voortgezet tot ze in Duitschland kwamen. De nachten werden veelal doorgebracht in nabij de stations staande goederenloodsen. Verder Duitschland in ontvingen ze hier en daar geld en dat stelde hen in staat af en toe per trein te reizen. Zoo ging het verder tot ze eindelijk, na een tocht van 6 weken, in de buurt van Bellingwolde over de Hollandsche grens kwamen en door de grenswacht werden opgepikt.

Hoe het hun hier beviel? Ze lachten toen we die vraag stelden en betuigden dat ze nog nooit in zoo’n goed land waren geweest; iedereen gaf hun geld en eten kregen ze volop. Toch kon A het niet goed zetten, dat hij eigenlijk een gevangene was. Hij wilde vrij zijn en evenals zooveel andere landgenooten, die naar Amerika trekken, hier in het vrije Nederland werken om den kost te verdienen.

We bemoedigden deze beide slachtoffers van den ontzettenden wereldoorlog met een enkel woord, zoodat ze ons bij het heengaan dankbaar de hand drukten, misschien in de meening, dat we iets voor hen zouden kunnen doen. Toen we nog een oogenblik buiten bleven toeven, zagen we de beide jongens, zoons van welopgevoede en eertijds welgestelde menschen, in de lichte kampkleeding, met groote klompen aan de voeten, de hun aangewezen barak weer binnengaan, om straks, o wreede werkelijkheid, op transport gesteld te worden naar Harderwijk. En dan

Naschrift –
Toen we het bovenstaande hadden opgesteld, gewerd ons door bemiddeling van den directeur van het quarantainekamp het verzoek, de namen der jongens achterwege te laten. Dit verzoek was speciaal gedaan door A. (gefingeerd evenals B.) omdat hij, zoo de door hem verstrekte inlichtingen onder de oogen mochten komen van den bolsjewieken-spionnagedienst, vreesde, dat zijn broer, die in Rusland soldaat is, daarvan de dupe zou worden.

Bron: De Tijd 10 december 1920 (in de dagen erna door vele kranten overgenomen).