Agrarische repercussies van een wereldbrand

Honderd jaar geleden begon de Eerste Wereldoorlog. Nederland bleef neutraal, maar dat betekende niet dat je hier niets van die oorlog merkte. Integendeel, denk maar eens aan ruim het miljoen Belgische vluchtelingen, op een bevolking die veel kleiner was dan nu. In een bij uitstek agrarische provincie als Groningen, waar zelfs de industrie voornamelijk agro was, gaven de maatregelen voor mobilisatie en voedselvoorziening ook heel wat extra rompslomp.

Gemotoriseerd vervoer was er nog nauwelijks, dus had het leger paarden nodig om kanonnen, veldkeukens en wat dies meer zij van de ene plek naar de andere te krijgen. In Finsterwolde, waar mijn grootvader op 1 augustus gemobiliseerd werd, om bijna drie jaar lang onder de wapens te blijven, werden bijvoorbeeld alle huishoudens met paarden opgeschreven. Dat waren er 86:

Omdat heel veel jongens en mannen in het leger zaten, was er in drukke perioden voor de landbouw, zoals de hooitijd, veel minder mankracht. Daarvoor werd dan weer een speciale verlofregeling opgetuigd:

Nog afgezien van de legale of illegale verkoop naar Duitsland, was er sowieso minder voedsel door de mindere mankracht. De prijzen van dat voedsel stegen dus de pan uit. Daarom kwamen er maximum-prijzen voor bijvoorbeeld vlees. De burgemeester van Finsterwolde, die het natuurlijk veel drukker had dan gewoonlijk,  nam gewoon de publicaties van zijn ambtgenoot in Winschoten over en vulde daarbij dan eventueel ook nog de nieuwe pondsprijzen in:

De legerpaarden aten wel hooi, terwijl het leger geen hooiland had. Daarom was er hooivordering:

—

Bron: Archiefbewaarplaats gemeente Oldambt in Scheemda, archief voormalige gem. Finsterwolde, inv.nr. (moet ik nog even weer opzoeken).

“Onze aanvankelijk gedrukte stemming verdween spoedig”

INGEZONDEN

OPENLIJKE DANKBETUIGING

Geachte Redactie!

Wij, soldaten van het Grenswacht Det[achement] Bellingwolde, zouden het zeer op prijs stellen, wanneer U eenige regels van dank in Uw veelgelezen blad zoudt willen plaatsen.

Den 11den April werden wij met zijn zesentwintigen, allen „stadjers”, naar den Carel Coenraadpolder gestuurd en we waren het er volmondig over eens, dat „de wereld hier dicht was geplakt met krantenpapier”. We hadden ons echter al gauw ln ons lot geschikt en onze aanvankelijk gedrukte stemming verdween spoedig, dank zij de gulle hartelijkheid, waarmede boer Uil en zijn vrouw ons behandelden en die er voor zorgden, dat wij menig uurtje ln gezelligheid versleten. Verder danken wij den sluiswachter Luppens en zijn vrouw voor de vele kopjes thee en koffie, waarmee zij ons de lange wachturen heel wat dragelijker hebben gemaakt. Ook een woord van dank tot de bevolking van Drieborg is op zijn plaats, in het bijzonder tot de Drieborger vrouwen, die ons des Zaterdags op cake, pinda’s en cigaretten onthaalden. Het was werkelijk met een bezwaard hart, dat wij deze, zoo vertrouwd geworden omgeving moesten verlaten. We hopen echter, dat ons nieuwe „home”, Finsterwolde, even gezellig voor ons zal worden.

Met dank voor de plaatsing,

DE SOLDATEN UIT DEN CAREL COENRAADPOLDER

Bron: Nieuwsblad van het Noorden 16 juni 1939.

Staatsgevaarlijk in Finsterwolde

Op een justitiële lijst met Nederlandse revolutionairen uit 1924, komen 11 namen uit Finsterwolde voor. Het gaat om een anti-militarist (lid van de IAMV), drie leden van de lokale, anarchistisch angehauchte Hongerlijderspartij en zeven communisten. Van de staatsgevaarlijke sujetten, was 63,6 % dus communist, hoewel dat in alle gevallen niet stalinistisch hoefde te betekenen, want Beeno Tuin stond ook als communist op de lijst, terwijl hij een paar jaar later door de volbloed-CPH-ers als “renegaat” werd verketterd.

Op een soortgelijke lijst uit 1939 vinden we de naam van dit verre familielid van me niet terug.  Intussen was volgens de Crimineele Inlichtingen Dienst (CID) het aantal staatsgevaarlijke sujetten te Finsterwolde in 1939 meer dan verdrievoudigd. Van de 34 personen dat jaar op de lijst, was er 1 anti-militarist, 3 anarchist en 30 communist.  Die laatste groep maakte dus 88,7 % van de staatsgevaarlijke populatie uit, waarmee ze een nog een forsere meerderheid had dan in 1924. Daarentegen slonk het anarchistische aandeel.

De relatieve cijfers maken duidelijk hoe het communisme in het Interbellum veld won te Finsterwolde. Ook laten ze zien dat het bevoegd gezag de communisten in 1924 al het meeste vreesde en dat die angst in de loop der jaren alleen maar toenam. Zoals gezegd verkreeg het communisme vlak na de Eerste Wereldoorlog hier anklang.

—

Met dank aan Henk van der Meer voor het attenderen op de lijsten.

De geboorte van het communistische Oldambt

In De Tribune van 7 juni 1919 staat dit staatje met afdelingen van de Communistische Partij Holland en de aantallen leden die deze afdelingen hebben:

Globaal is het nog piepkleine partijtje in het halve jaar tussen september 1918 en april 1919 bijna verdubbeld in ledental. De verschillende communistische revoluties zoals in Rusland en Duitsland hebben de aantrekkingskracht sterk vergroot. Voor november 1918 heette de Communistische Partij Holland nog Sociaal Democratische Partij (SDP), met de naamsverandering volgden de vaderlandse communisten het Russische voorbeeld. Ook werd de CPH in 1919 lid van de Komintern, de communistische Internationale.

Wat meteen opvalt in het staatje, zijn de nieuwe Oost-Groninger afdelingen: Beerta (20 leden), Finsterwolde (19), Hoogezand (22), Nieuweschans (25), Stadskanaal (7), Winschoten (15).  De Oldambster dorpen hebben in dat halve jaar na de Eerste Wereldoorlog even grote afdelingen gekregen als middelgrote steden als Delft, Dordrecht Gouda en Haarlem.

De auteur van het verslag waarin deze cijfers opgenomen zijn, partijsecretaris Jan Ceton, schreef de ledenaanwas toe aan de gevoerde propaganda. Wat betreft de groei in het Noorden merkte hij op

“dat de Groninger arbeiders zijn gaan beginnen het communisme te begrijpen”.

In Beerta en Finsterwolde was de grond voor het communisme rijp gemaakt door de oude socialistische beweging, die in anarchistisch vaarwater belandde, wars raakte van alle organisatie, en daarom een machteloze indruk achterliet. In deze contreien leek de bezittende klasse – lees de boeren –  heel wat benauwder voor de communisten.

Welke CPH-propagandist hier de geesten bewerkkte, weet ik nog niet, maar het zou best wel eens de onderwijzer Geert Sterringa geweest kunnen zijn.

Oproep tot boycot kinderfeest bleek subversief drukwerk in Finsterwolde

“FINSTERWOLDE, 27 Aug. Door de politie zijn bij den veldarbeider H.M. alhier 200 exemplaren van „De Oranjegids” in beslag genomen. De inhoud is beleedigend voor H.M. de Koningin.”

Aldus meldt het Nieuwsblad van het Noorden op 28 augustus 1923. In feite ging het om belegen nieuws, omdat het voorval zich al een poos eerder had voorgedaan. Wèl was er op 27 augustus een ander drukwerkje in beslag genomen, een ‘Manifest tegen het a.s Jubileumfeest van Mevr. van Mecklenburg’, maar of dat nou zo beledigend voor de monarchie was, als het Nieuwsblad-berichtje op gezag van de politie beweerde?

Dit Manifest speelde net als  de eerder geconfisqeerde Oranjegids in op het 25-jarig ambtsjubileum van koningin Wilhelmina, dat eerdaags zou plaatsvinden en waarvoor allerlei voorbereidingen in volle gang waren. De middenstand probeerde ook toen al een graantje mee te pikken:

“In alle mogelijke winkels wordt er aan, liever gezegd in het jubileum gedaan. Men verkoopt jubileum-koek, -glaswerk, -bonbons, -gordijnen, -kleedjes, -borden, -penningen enz.”

Het Manifest wilde fabrikanten en winkeliers dit voor eigen baat gebruik maken van zo’n feest niet kwalijk nemen, maar dat arbeiders erin vlogen, vond het onbegrijpelijk. Want die hadden helemaal niets aan het koningschap, dat slechts een ornament was om de bestaande, onrechtvaardige maatschappij een “schijn van waardigheid” te geven. Bovendien ging het om een symbool van behoudzucht en was het nog duur ook:

“in deze tijden van armoede en gebrek is het een schande, dat jaarlijks handen vol geld worden weggesmeten aan hofhouding, ja zelfs millioenen, waar het volk niets aan heeft.”

Volgens het Manifest had het feest slechts de bedoeling om de arbeiders weer in het “reactionair gareel” te krijgen. Vooral probeerden de koningsgezinden de qua feesten niet bepaald verwende arbeiderskinderen te paaien. Vandaar dat het Manifest in de boycot-oproep, waarmee het besloot, zelf ook speciaal aandacht aan die kinderen schonk:

“Arbeiders van Nederland, zult ge u op deze wijze laten gebruiken voor reaktionaire, kapitalistische doeleinden, voor iets dat tegen uw eigen wezenlijk belang ingaat? Wij wekken u op om niet mee te doen aan de oranjepret, om ook vooral uw kinderen niet te laten gebruiken en op die dagen iets anders te geven, een andere genieting, waardoor hun aandacht van den oranjezwendel wordt afgeleid.”

Het Manifest schold het staatshoofd zeker niet uit, riep ook niet op tot geweld, maar verpakte slechts een boycot-oproep in anarchistisch-politieke retoriek. Mijns insziens werd het volkomen ten onrechte in beslag genomen, al bleef het zodoende gelukkig ook bewaard.

Dat het tot die inbeslagname kwam, lag vooral aan de politie ter plaatse. Op 25 augustus kwamen deze wachtmeester der marechaussee Pieter Dijkstra en veldwachter Jan Duut ’s avonds om tien uur in het café van Berend de Boer. Daar merkten ze dat in het vergaderzaaltje achter het café nog een vergadering aan de gang was:

“Aan schaduwgestalten konden wij waarnemen dat hier te Finsterwolde woonachtige leden van het sociaal anarchistisch verbond aanwezig waren. Wat er besproken werd kon slechts vaag door ons worden gehoord. Wel konden wij uit brokstukken opmerken, dat het ging over de te Finsterwolde te houden Oranjefeesten, en de verdeeling van geschriften en dat zooveel mogelijk propaganda gemaakt moest worden, dat arbeiderskinderen aan de dan te houden kinderspelen niet deelnamen en dat meer samenwerking en organisatie tusschen de afdeelingen van het sociaal anarchistich verbond te Finsterwolde, Beerta en Woldendorp gewenscht was. Er heerschte ter vergadering ernstig verschil van meening.”

De wachtmeester en de veldwachter wisten tot hun eigen verbazing niet dat deze SAV-vergadering zou plaatsvinden. De volgende dag vroegen ze er kastelein De Boer naar,  die ze vertelde dat hij dat van tevoren ook niet had geweten en evenmin wist, waarover de anarchisten vergaderden.  Dit keer hadden die zich eerst schijnbaar spontaan in het café verzameld en zich daarna teruggetrokken in het zaaltje – ze vergaderden er wel vaker, eind juli hadden ze hem nog om toestemming gevraagd, maar nu dus niet. Er waren ongeveer vijftien man aanwezig, ook onbekenden, onder andere twee timmerlui uit Woldendorp.

Naar aanleiding van deze bevindingen kwam op 27 augustus de driehoek van burgemeester, officier van justitie en regionale politiebaas bijeen, die de wachtmeester en de veldwachter opdracht gaf om een nader onderzoek in te stellen. Hun eerste gang was naar de woning van Hindrik Meulenkamp , waar een dochtertje open deed dat vertelde dat pa en moe in de Reiderwolderpolder op het land aan het werk waren. Desondanks traden de politie-beambten huize Meulenkamp binnen,  waar ze weldra op een boekenplankje aan de muur enige exemplaren ontwaarden van het Manifest tegen het Jubileumfeest.

Met die kennis in hun achterhoofd trokken beide agenten de polder in. Meulenkamp (33) probeerde zich eerst nog van de domme te houden, maar zag al vlug het onhoudbare van deze eerste verdedigingslinie in en gaf toen toe dat hij als secretaris van het SAV een week eerder duizend exemplaren van het Manifest ontving, Volgens hem waren deze op zaterdag de 25-ste allemaal al  verspreid. Een derde bleef in Finsterwolde, twee andere, maar gelijke porties gingen naar Beerta en Woldendorp. Namen van helpers en adressanten wilde Meulenkamp niet geven. Ook de Amsterdamse afzender van de pamfletten bleef wat hem betreft geheim. Hij kondigde alvast aan dat het hele verzendingsnetwerk over de kop zou gaan, en dat heel andere namen straks de taken op zich zouden nemen. Eigenlijk nam hij de politie-inspanningen niet of nauwelijks  serieus:

“Het baat toch niet dat inbeslagname plaats heeft, want ik durf u met zekerheid te zeggen dat ook de “Oranjegids” waarvan jullie laatst 200 exemplaren bij mij in beslag hebben genomen, toch voor de Jubileumfeesten hier te Finsterwolde in september e.k. verspreid worden.”

Meulenkamp zei niet te weten of hij zelf nog een exemplaar van het Manifest in huis had, maar als dat het geval was, dan kon de politie  dit wel van hem krijgen. Na afloop van de “veldwerkzaamheden” volgden de agenten Meulenkamp daarom naar diens huis en namen daar alsnog de al eerder aangetroffen exemplaren in beslag.

In hun rapportje aan de autoriteiten liepen ze alvast vooruit op de herstructurering van het anarchistische verzendingsnetwerk. Als Meulenkamp uitviel, meenden ze, dan nam Jan Bakker, Jurjen Bakker, Adolf Houtman of Harm de Jonge diens plaats in.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 896 (archief Arrondissementsrechtbank Winschoten), inv.nr. 19.