Fortaleza droeg ooit een Groningse naam

Een hoornwerk is het enige wat nog resteert van Fort Schonenborch in Fortaleza.

Morgen speelt het Nederlands Elftal in Fortaleza tegen Mexico. Misschien is het mij ontgaan, maar in de overstelpende berichtgeving over het WK voetbal ontbrak tot nu toe een historische excursie over Brazilië als Nederlandse kolonie in de zeventiende eeuw. In zo’n kader had dan ook aandacht kunnen worden geschonken aan het feit, dat Fortaleza zijn ontstaan als stad dankt aan Nederlandse vestingwerken. In 1649 werd hier immers het Fort Schonenborch gesticht, dat genoemd was naar een uit Groningen afkomstige gouverneur.

In 1646 trad deze Wolter Schonenborch namens de West-Indische Compagnie (WIC) aan als president van de Hoge Raad van Nederlands Brazilië, zulks als opvolger van de welbekende Johan Maurits van Nassau. Lang zou de Nederlandse heerschappij over Brazilië niet meer duren, want Portugese kolonisten kwamen massaal in opstand en in 1654 viel de hoofdstad Recife ze in handen. Met zijn opperbevelhebber werd Schonenborch naderhand in het vaderland van hoogverraad beschuldigd, maar de juridische procedure die deze aantijging zou moeten waarmaken, kwam nooit goed op gang en Schonenborch stierf in 1671 als vrij man in Groningen.

In het regeringsboek van de stad Groningen staat hij dan genoteerd als oud-burgemeester. Volgens Leendert Joosse, die een artikel schreef over de Schonenborchs familiale, politieke en religieuze achtergronden, groeide Wolter op in de schaduw van diens oudere broer Hendrick. Deze Hendrick Schonenborch ontwikkelde zich vanaf 1609 tot stadsbestuurder van Groningen. Hij had zeer goede betrekkingen met de stadhouders en was in 1633 zelfs executeur-testamentair van de Friese stadhouder Ernst Casimir geweest.

Net als zijn oudere broer studeerde Wolter rechten in Franeker. In 1623 trouwde hij in zijn vaderstad Groningen met Clara Wicheringe, de zuster van de zeer invloedrijke burgemeester Barthold Wicheringe, die tevens bewindhebber van de WIC was. Toen Clara in 1640 stierf, hertrouwde Wolter met Louise van Solms, de aangetrouwde nicht van stadhouder Frederik Hendrik. De derde vrouw van Wolter kwam weer uit Groninger bestuurskringen, want dat bleek in 1660 Isabella Canter.

Maken die huwelijken al veel duidelijk over Wolter Schonenborchs vooraanstaande positie, zijn bestuurlijke loopbaan doet dat evenzo. Van 1624 tot 1628 was hij gedeputeerde in de Amsterdamse Admiraliteit en in 1629 werd hij drost van het Wold-Oldambt, een functie die hij in 1636 verruilde voor die van Gronings vertegenwoordiger in de Staten-Generaal. Als zodanig onderhield hij 1638 de contacten tussen de Staten-Generaal en veldheer Frederik Hendrik. Ook was hij namens Groningen de gezant die in 1645 tekende voor het hernieuwde Hanze-lidmaatschap van deze stad.

Volgens Joosse zette Wolter Schonenborch zich in Brazilië in voor de gereformeerde zending, tot ‘uitroeijinge van alle pauselijk bijgeloof en bekeringhe van de blintheden’. Ook kwam de Groningse gouverneur op voor het gebruik van het Nederlands in de Braziliaanse kerken. Schonenborchs voorganger had juist nog gepleit voor een gematigde religie- en taalpolitiek. Ongetwijfeld leidde de beleidsombuiging in deze tot de verbittering van katholieke Portugezen en Indianen.

—

Bron: Leendert J. Joosse, ‘Een Groningse blik naar het westen: de broers Schonenborch’, in: Stad & Lande 2010 nr. 2, pag. 6-9.

Frans Post – Braziliaans landschap.

‘Jongeluy haar werk’

E. en ik waren vanmiddag de provincie in om een patriotse sabel op te halen bij een familie, wier voorvader deze sabel omstreeks 1800 met recht en rede gedragen had. Er zat ook nog een witte uniformbroek bij met lange rijen knoopjes. De familie schonk de sabel en de broek aan het Groninger Museum dankzij de Stad & Lande van eind vorig jaar, waarin een soortgelijke, maar iets latere sabel uit de collectie van het Rijksmuseum afgedrukt stond.

We hebben er genoeglijk koutend een uur of wat vertoefd. Tijdens het gesprek bleek, dat de familie ook nog andere belangwekkende oudheden bezit. Zoals deze prent, uitgegeven te Amsterdam in (afgaand op een notitie op de achterkant) 1797:

Vanmiddag noemde ik het stuk een centsprent, bestemd voor jonge kinderen, maar daar kom ik nu toch wat op terug. De taal lijkt me te moeilijk voor kinderen. Ben behoorlijk bekend met Nederlands uit de achttiende eeuw, maar ik moest nu een paar dingen opzoeken.

De prent gaat over een trouwerij. Op het bovenste plaatje rijdt het aanstaande bruidspaar een slee vol met flessen hipocras rond. Hipocras, ook wel bruidstranen, was een wijn gemengd met honing en diverse kruiderij (recept) en de bruiloftsdrank bij uitstek in beter gesitueerde kringen.

Op het tweede plaatje zien we het inmiddels getrouwde stel in een slee met een mooi opgetuigd paard ervoor.  Het wordt vergeleken met Teeuwis en Kniertje, waarschijnlijk een paar uit een klucht, waarbij de conclusie is dat de stellen niet op elkaar lijken, wat positief lijkt voor het stel op de prent..

Intussen is er een morele boodschap opgediend in de beschrijving van de bruid:

Ze is Hebgraag; Dit geeft zy te kennen,
Door ’t buigen van haar Hand naar ’t Geldt:
Men kan ’t ontfangen haast gewennen;
op Voordeel is tog elk gesteld.

In de partnerkeuze van de vrouw prevaleerden materialistische motieven. Bij ons komt dit enigszins onsympathiek over. Toch werd daar niet de staf over gebroken. Zulke motieven waren nog heel gewoon.