Warm brood bij het kraambed

Het was nogal een geopinieerd mannetje, die C. Terne, medisch doctor en stadsvroedmeester van Leiden. Maar in het vuur van zijn betoog over vroedvrouwen (1784) stipt hij ook even een ouwe Groninger kraamgewoonte aan:

 “Was het de noodzaakelijke plicht niet van vroedvrouwen, door beeter voorbeelden haare leerlingen voor te gaan, om zodanige schandelijke gewoontens tegen te gaan, van bij nacht bij deftige lieden de zuikerbakkers of broodbakkers op te kloppen om warm brood, gelijk in Groningen en anderen plaatsen geschiet?”

Duitse graaf beschrijft Groninger trekschuit

In maart 1771 besloot graaf F.U. z L. vanuit het Oostfriese slot Evenburg bij Leer, waar hij logeerde, een plezierreisje te doen naar Nederland. Hij en een jongere vriend staken de Eems over en bereikten via Weener, waar de mensen destijds nog nauwelijks Hoogduits verstonden, in een krakkemikkige postkoets over buitengewoon slechte klei- en veenwegen  (“We deden ruim twee uur over iedere mijl”) naar Nieuweschans, waar de ‘Hollandse reinheid’ ze meteen opviel.

In het veerhuis van het vestingstadje dronken de heren een kopje thee, wat leidde tot een bespiegeling in de reisbeschrijving van de graaf over de prijzen in de Nederlandse horeca.  Dat men er vooraf alles goed moest afspreken, zoals in Duitsland beweerd werd, klopte volgens hem niet: geen waard zou daartoe willen overgaan. Wel was het oppassen geblazen met de sjouwers van bagage, die men beter niet uit het zicht kon verliezen.

Omdat de graaf en zijn metgezel de gewone snikke of trekschuit van 11 uur naar Winschoten misten, voelden ze zich gedwongen een eender huurvaartuig te nemen. Deze kwam in Winschoten op tijd aan voor de afvaart van gewone trekschuit naar Groningen, zodat de heren daar konden overstappen.  Intussen leidde een en ander tot een lange beschrijving van de Nederlandse trekschuiten in de reisbeschrijving van de graaf. Voor reizigers uit Duitsland, waar bij gebrek aan kanalen een dergelijk openbaar vervoersmiddel ontbrak, vormde de trekschuit immers een enigszins exotisch verschijnsel. Anderzijds waren de Nederlanders zo aan trekschuiten gewend, dat zij er in hun reisbeschrijvingen nauwelijks woorden aan vuil maakten.  Daarmee is de Duitse beschrijving tamelijk uniek, of althans bijzonder genoeg om te vertalen. Bij deze dan de passage van de graaf over de trekschuit:

“Hier, in de provincie Groningen, zijn de schuiten merendeels 16 à 20 voetstappen lang en 2 tot 4 passen breed. Verderop in Holland zijn  ze 24 tot 26 schreden lang en 4 tot 6 schreden breed. Ze kosten nieuw tussen de 400 en 500 gulden en 10 tot 12 schepen delen gemeenschappelijk de vrachtlonen en geven daarvoor jaarlijks iets aan de staat.

Binnenin deze schuiten kunnen ongeveer evenveel personen gerieflijk zitten, als ze passen lang zijn. Vaak neemt de schipper echter meer passagiers in en ik heb er met 30 of meer personen in gezeten. De passagiers hoeven dit echter niet te dulden, maar kunnen verlangen dat er nog een schuit bij komt. In Friesland zijn de schuiten iets groter en gerieflijker, maar in alle zeven de Provinciën  zijn ze dermate laag, dat men er niet in kan staan, wel echter kan zitten, tenminste als men niet langer is dan de gemiddelde man.  Voor regen en wind zit men beschut, want binnen is alles aan alle zijden bekleed. Het geheel is van hout, zonder vensters erin, maar met alleen toegangsdeuren aan beide kanten en in het midden op beide zijden een luik om spullen binnen te brengen, doch er wordt niet veel zware bagage aangenomen.

Het vrachtloon voor een mantelzak kost gewoonlijk per halte 2, ook wel 3 of 4 stuivers, verderop in Holland helemaal niets, maar een koffer kost steeds veel meer, waarbij ik alleen opmerk dat iemand bij de schipper nooit meer afdingen  kan, dan tot het minimum-bedrag dat de verordening aangeeft.

In de schuit staat in het midden een lange smalle tafel, waarop men gewoon is de bagage neer te leggen. Men zit op banken, die aan de wanden bevestigd zijn en men vindt steeds armbussen, een hangende luchter waarin ’s avonds een kaars of olielicht aangestoken wordt,  en soms alleen maar een voorwerp van aardewerk waarin vier of vijf gaten zitten, waar het licht doorheen kan schijnen. Verder ontbreekt er ook nooit, wegens de Hollandse pralende reinheid, een voorwerp van blik, porselein of zilver, dat op een bloemenvaas lijkt en dat kwispedoor genoemd wordt en en dat tot het uitspuwen dient. Men vindt zulke overal, niet alleen in  schepen en in herbergen, maar in alle gezelschappen bij de thee en eettafels. NB: op de tafel staande!

Bovenop de schuiten is er nauwelijks beschutting, toch kunnen er een paar mensen bij de stuurman staan. Langs het midden van de mast, die de schuiten bij het passeren van elke brug moeten neerhalen, loopt een lijn die achter bij de stuurman bevestigd is, en die van voren door een paard getrokken wordt, vandaar de naam trekschuit. Op dit paard zit een kleine jongen, elders een grote kerel, die echter altijd jagers of jongens genoemd worden, en die 1, 2 tot 4 duiten drinkgeld krijgen. Deze lui zien er gewoonlijk zeer haveloos uit, rijden zonder zadel en stijgbeugels en hebben in Friesland een oude koehoorn, waarop ze jammerlijk blazen als het schip voortgaat of als het door een dorp komt, opdat de mensen dit horen en een brief kunnen meegeven.

Als iemand er iets aan gelegen is om vroeger aan te komen op een plaats, hoeft men alleen aan de schipper te zeggen dat men de jager enige stuivers drinkgeld geven zal, dan gaat het gelijk al vlugger. Over de schuiten wil ik nog opmerken, dat hoewel iedereen daarin tabak rookt, men er meteen mee moet ophouden zodra een dame of respectabele vrouwspersonen zeggen dat ze het niet verdragen kunnen, dan beveelt de schipper, die orde moet houden, dadelijk dat men de pijpen weglegt. Als echter een manspersoon op zijn beurt zegt dat hij de lucht van de stoven niet verdragen kan, dan moeten de vrouwen deze ook wegdoen. Dergelijke stoven kan men van de ene plaats naar de andere huren en de schipper neemt ze dan mee terug. Dat geldt zelfs ook voor het koffie- en theegerei dat men, als de schuit niet even blijft liggen, uit een herberg kan meenemen, en dat men dan onderweg leegdrinken kan.”

Bron: Johan Bernoulli’s Sammlung kurzer Reisebeschreibungen… (deel I, Berlin 1781) 97-104.

Wordt vervolgd

Veendammer drenkeling voor de dood weggehaald

Een van de nuttige en deugdrijke voortbrengselen van de vaderlandse Verlichting was de genootschappelijke aandacht voor het verdrinkingsgevaar. In de achttiende eeuw verdronken er heel wat meer mensen dan nu. Maar weinigen konden zwemmen, terwijl er juist veel meer mensen (vlak) op het water werkten en leefden. Bij gebrek aan straatverlichting donderde je vooral in een maanloze nacht of bij dikke mist zomaar de plomp in. En als men er je dan uithaalde, wist men vaak niet. wat men ermee aanmoest.

De Maatschappij tot Redding van Drenkelingen, opgericht in 1767, propageerde nieuwe, in onze ogen zeer opmerkelijke methoden van behandeling, en keurde tegelijkertijd de ouwe, traditionele af. Zoals bij onderstaande geval anno 1772 te Veendam, waar een apotheker redding bracht, toen een boerenknecht op Prinsjesdag  (de verjaardag van Willem V) omtrent ‘t kroegsluitingsuur het Westerdiep inlazerde:

“Te Veendam, een kerspel in de provintie van Groningen, den 8sten maart 1772, des avonds ten tien uuren, viel Jan Harms, een boerenknecht oud twee-en-twintig jaaren, in het zogenaamde Veendammer Westerdiep. Hy zonk naar den grond, en bleef een half uur onder water.

Toen hy er met een schippershaak was uitgehaald, rolde men hem, volgens eene zo oude als nadeelige gewoonte, op een turfvat, doch geheel vruchteloos. Men bragt hem in een huis, en zond op het aandringen van den Heere Nauta, Dokter in de Rechten, om den Heere Arnoldus Wyndels, Apotheeker daar ter plaatse. Dees vond den lyder in een allernaarsten toestand, volstrektelyk zonder pols, de oogen half gesloten en onbeweegelyk, het ligchaam yskoud, en alle de leden styf; in het kort, zodanig dat alles hoopeloos scheen.

De Heer Wyndels liet echter den moed. niet zakken. Men lag op zyn bevel den drenkeling, in een warme deken gewonden, voor een maatig vuur, en trok hern het drooge hembd aan van eenen der omstanders. Men blies hem, zo sterk als mogelyk was, door een tabakspyp in den aarsdarm. Men wreef het geheele ligchaam met een sterken spiritus.

Ondertusschen waren de tanden van den drenkeling zo digt op malkanderen gesloten, dat men veel moeite had om er eenige druppels Naphtus Fini door te krygen: ook beproefde men verscheide maalen, hoewel vruchteloos, een aderlaating.

Het was niet dan na verloop van twee uuren arbeids, dat men uit een flaauwen polsslag, eenige geringe beweeging, snikkingen en hoestingen, gegronde hoop van herstelling begon op te vatten. Men ging met de zelfde manier van behandeling voort, en hield hem ook de Spir. Sal. Armon. onder den neus. Nu bespeurde men meerder tekens van gevoel en leven, en de mond zich openende, liet men hem een dosis Napthce Vini op wat suiker gebruiken , gaf hem een drankje in, en lag hem te bedde.

Den volgenden morgen volkomen by zyn kennis zynde, deed men hem een aderlaating, het geen hem de borst merkelyk ruimer maakte, en hem een zachte rust bezorgde. ntwaakende, was hy redelyk wel, byna zonder koorts, en gebruikte een kandeeltje.

Des dingsdags den 10den , verklaarde hy van alles wat er sedert het oogenblik zyns ongevals tot den 9den des avonds gebeurd was, niets te weeten,

Hy is door de geduurige zorgen van den Heere Wyndels, die de gouden medaille ontfangen heeft, weder ten eenemaal hersteld.”

Bron: Historie en gedenkschriften van de Maatschappij tot Redding van Drenkelingen, delen I t/m V in één band (ca. 1773) p. 364 (of hoofdstuk XXXVII).

Het spook uit de wiem- of: hoe de Slang verscheen te Eenrum

Onderstaande spookverhaal trof ik aan in een vertoog uit 1766 over de natuurlijke oorzaken van spokerijen, geestverschijningen en wat dies meer zij. Als het verhaal zich inderdaad heeft afgespeeld op de borg van Eenrum , zoals de vertellers het willen, dan moet het opgetekend zijn vanuit het geheugen van de oorspronkelijke verteller, want volgens het borgenboek van Formsma werd Oosterhuizen, de laatste borg van Eenrum, in 1740 op afbraak verkocht door de laatste eigenaar, een jonker Gerhard Alberda. Omdat de Alberdaatjes ’s winters, zoals bijna alle jonkersfamilies, in de stad woonden, paste die oorspronkelijke verteller, hun particuliere secretaris of schrijver, dan op in hun borg. Anders dan de mensen in de omgeving, geloofde hij niet dat het er spookte. Gezien het uitgangspunt zit er uiteraard een happy end aan het verhaal en terloops komt er een aardig spreekwoord over het spookuur voorbij:

“Dus heb ik van naby gekend zeker secretaris, gewoond hebbende tot Eendrum, een dorp in de provintie van Groningen. Deeze heer heeft my verhaeld, dat toen hy daer woonde, het casteel van de jonker van die plaets de naem had, dat het daer zeer spookte. Dat dien Heer des winters naer Groningen gaende met syn huisgezin, uit dien hoofde niemant kon krygen, om daer des, nagts te slaepen, maer weetende dat hy aen geen spook geloofde, zulks hem verzogt, dat hy ook aennam.

Dog wanneer hy op zekere avond syn soontje op een opkamer reets had te bed gebragt en tot over 12 by een lamp beneden in de keuken zat te breyden, zynde de gragt rontom het kasteel toebevrosen en met sneeuw bedekt, zoo dagt hy by zig zelven: “Als er eens over dezelve dieven quamen inbreken, hoe zoudet gy het maeken?” En terwyl hy dat dagt, quam er onverwagt een swaere slag op de tafel daer hy zat, zodanig dat de lamp omviel. Hy grypt er strax (=meteen) nae, en ten allen gelukke: de lampe was nog brandende. Waerop hy wilde de retraitte nemen naer syn soontje, dog in het omdrayen zag hy, zoo hy meende, een groote Slang met een gespikkelde huid en korte pootjes tegen de tafel overeynd staen.

Hy dagt: “Het is tusschen 12 en één, dan is het spook op de been, zegd het spreekwoord. Daer is nu de oude Slange, de duivel, en dat is een regtvaerdige straf voor uw, omdat gy de verschyning van den boozen altyd halstarrig ontkend hebt”, schoon hy eerst had gemeend, dat de slag door een stok verwekt was, waermede een schelm, over de gragt gekomen zynde, hem had tragten te slaen, of te gooijen.

Dog een weinig verder zig omdraeyende, kreeg die ingebeelde slang eenigzins een ander gedaente, dat hem vrymoedigheyd gaf, er nader nae te zien, en raad eens, mynheer, wat het was? Het was een stok met worsten! De darmen gevuld met vet en mager vertoonden de ronde gedaente van een gesprenkelde slang: de houtte piggetjes, waermede het bovenend der ronde worsten waren vastgemaekt, hadden de gedaente van de korte pootjes der Slange! Maer raed nog eens, mynheer, van waer dit quam?

Hy zelve dagt nog al, dat een schelm hem daermede het hoofd had tragten te quetzen, maer neen, dat was het niet. Wat dan? Boven syn hoofd was het spek, vlees, en worsten opgehangen met een lange stok tusschen de dwarslatten aen de solder. Nu was de stok met worsten, zoo het schynd, wat te kort en daer by door de hitte van het vuur met der tyd nog meer ingekrompen, en ziet: juist ’s nagts tusschen 12 en één uir was de tyd daer, dat die stok aen het glyden raekte, en viel eerst met het eene punt op de tafel, dat die slag verwekte, en straks met de andere kant op de grond, waer door zig de worsten opeenpakten, en zoo bleef die stok met worsten in de gedaente van een slang regt overeynd tegen de tafel opstaen.

Daer heb je nu het gansche spook. Egter zeyde hy tegen my: “Had ik zonder nader onderzoek uit het huis gevlugt, ik zou niet anders blyven denken, of het was de oude Slang.””

Bron: Derde briev aen den Wel Eerw. en Zeer Geleerde Heere Petrus Nieuwland (…) over de mogelykheyd en bestaenlykheid van spooken, spookeryen enz.  (’s Gravenhage 1766) pag. 15-16.

Romans, of het gevaar van de Franse kostschool voor jongejuffrouwen

“Het grootst bederf is het leezen der romans en wulpsche boeken. De jonge dogters, huwbaar wordende in dien tyd als zy te schoole leggen, zyn meest vatbaar voor dit bederf. En hoe zullen zy anders dan aan verliefdheid denken, daar de mademoiselIe nergens op let dan op haar kapsel, kleeding, dansen en zingen? Het is waar, zy worden naauw opgeslooten en belet buitenspoorigheid te begaan. Dikwerf evenwel worden meisjes in de schoolen gevryd, de pruikmaaker, de dansmeester,en de musykmeester brengen de billets doux over, wordt het lighaam niet bedorven, het hart lydt niet te minder, en dit eens vergiftigd door de slegte boeken en het kwaade gezelschap van anderen, wordt niet ligt geneezen wanneer zy in haar ouders huis terugkeeren.”

Bron: De Philosooph nr. 7 – 17 januari 1766, p. 52.