Kwaliteitswaren uit Groningen

Verlovingsringen van Ten Berge (1935):

Levertraan van Grijpma & De Hosson (1936):

Brandkasten van de fa. J.H. Remmers (1936)

Vloeibaar behang (1946):

Marktdag bij helder weer

Foto’s uit een mapje dat waarschijnlijk in ‘Hotel de Doelen werd verkocht. Ik denk dat ze uit de tweede helft van de jaren twintig dateren.

Er zijn ook foto’s van een bescheiden chaos op de Grote Markt, maar hier zijn de kramen grotendeels keurig in carré opgesteld. Misschien maakte het uit om wat voor markt het ging.

Het gezicht vanuit het zuidwesten:

De blik vanuit De Doelen – de weg aan de zuidkant van de markt was nogal breed, zeker in vergelijking met tegenwoordig:

Bussen van diverse modellen, een trammetje, mensen die met de fiets aan de hand staan te teuten op de rand van het plein – blik vanaf het Scholtenhuis naar het westen:

De Vismarkt fingeerde intussen als parkeerplaats – daar kwam begin jaren zeventig pas een eind aan:

Een gevalletje syfilis in Groningen (1704)

“Als ik in het jaar 1704 nog te Groningen practiseerde, wierd ik ontbooden by een fraay burger man (ik zoude in dit geval niet liefst iemand noemen). Deeze hadde des nagts de burgerwagt mede waargenoomen ende beneevens zyne andere medeburgers eens hertig omgedronken van een zeeker zoort van zwaar bier, dat in die stad gebrouwen word ende men daar kluyn noemd. Tegens de morgen, als men naa huys gaan zoude, konden ze niet scheyden, zonder alvoorens daar een brandewyntje op gezet te hebben, het welk dan oorzaak was dat deeze man (dog wat teeder en de hertigste niet) beschonken raakte. Aldus tehuys koomende, vind zyn vrouw (die op die tyd al hoog zwanger was) te bed, gaat by haar en wil met haar de trouwgemeenschap genieten, maar deede vergeefsche poogingen, alzoo de natuur niet en volgde.”

Zo begint de beschrijving van een casus ‘Spaensche pokken’ (syfilis) door Henricus Buyzen in de derde druk (1735) van zijn Practyk der medicyne (p. 262-264). Voordat deze arts en predikant naar Haarlem verhuisde (ca. 1707), was hij zo’n vijf jaar werkzaam in Groningen geweest. Vandaar dat zijn boek ettelijke ziektegeschiedenissen uit die stad bevat. Buyzen, geboren  in Coevorden, studeerde en promoveerde aan de Groninger Academie bij hoogleraren als Bernoulli en Eyssonius. Voor een andere hoogleraar, De Moor, deed hij wel lijkopeningen.

Destijds was al wel duidelijk hoe syfilis zich verspreidde. Buyzen betwijfelde echter of dat alleen door besmetting van buitenaf gebeurde. Met het Groninger geval wilde hij aannemelijk maken, dat men syfilis niet alleen opliep door “vleeschelyke vermenging”, “het slaapen bij een pokkige, het kussen aan, het zuygen van en gebooren worden uyt een pokkige”, maar dat men deze ziekte ook kon krijgen door een interne oorzaak. Daarbij betoonde de Haarlemmer arts zich een warm aanhanger van de theorie dat lichaamssappen en de bijbehorende humeuren in evenwicht moesten zijn, of dat anders onherroepelijk ziekte zou volgen.

De gezeten burger wiens naam Buyzen ongenoemd liet om zijn reputatie niet te beschadigen en wiens karakter hij eerder teder dan vurig achtte, probeerde het na een dag of vijf, zes opnieuw bij zijn zwangere vrouw:

“…nam hy wederom de genoegten van het houwelyk, wel met beter genoegen, dog van een ongelukkige uytkomst, want gekoomen zynde, vond [ik] haar alle beyde aan een vuyle zaadloop vast, zynde de materie geel, groen en stinkende, verzeld met veel pyn ende snydingen in het watermaaken.”

Etterende geslachtsorganen, brandende pijn bij het urineren – symptomen van de sief:

“Inzonderheyd klaagde hier de vrouw over, wiens eene zyde der vrouwlykheyd ook al zeer gezwollen ende ontsteeken was, klaagende alle beyde niet te weeten wat haar scheelde.”

Dokter Buyzen die er pas na drie weken bijgeroepen was, schreef beide echtelieden een conditum voor, een middel dat hij ook lijders aan gonorrhea liet gebruiken. Omdat bij de vrouw voorzichtigheid geboden was, kreeg zij een lagere dosering, wat gecompenseerd werd met een zalfje. Volgens Buyzen genazen man en vrouw beide. Intussen wilde het er bij hem niet in dat er in dit geval een externe oorzaak was:

“Ik konde deeze geschiedenis van die lieden wel gelooven, overmids niet anders in haar geheele gedrag konde bemerken, als dat het vroome ende ook Godvreezende menschen waaren, waarvan ook alle die haar kenden geen andere getuygenis droegen.”

Maar als er geen besmetting van buitenaf was geweest, wat zou dan de oorzaak zijn geweest? Al redenerend kwam Buyzen tot de conclusie, dat de man, toen die in kennelijke staat zijn vrouw benaderde,

“…zyne natuur geweld aangedaan heeft, en dat in dit zyn bedryf, het zaad wel is bewoogen geworden, dog in zyne vaten en blaasjes ontroerd en in wanordere gebracht, waardoor, om dat het niet van hem afscheydede, is bedurven geworden, welke bedervinge zig in een tweede gemeenschap tot zyn vrouw heeft overgebracht.“

Met andere woorden: het ongestorte zaad van de eerste keer, was na vijf dagen bedorven en veroorzaakte de Spaanse pokken, waarmee de man bij de tweede gelegenheid zijn vrouw besmette.

Buyzen correspondeerde met meer ervaren vakbroeders over deze belangwekkende casus en zij schreven hem,

“dat op deeze wys diergelyke ongemakken wel meerder ontstaan”.

In het Groninger burgermanshuis zou er helemaal geen probleem zijn ontstaan, als de man meteen of anders de volgende dag, “nugteren zynde, zig zelven van deeze stoffe ontlast” had, oftewel gauw dat zaad kwijtgeraakt was. Het bezwaar tegen deze theorie,

“dat als dan het egte bed niet vry is van zulke ongemakken”,

wuifde Buyzen weg met het moralistische argument, dat ook het in dronken staat gemeenschap hebben “onbetaamelyk” is,

“want God heeft de voortteelinge tot een ander eynde, als om die beschonken of dronken zynde te pleegen, geschikt.”

—

Andere Groninger gevallen (en ook een Friese casus) in het boek van Buyzen:

• p. 230: een verwaarloosd geval van kinderpokken, dat na dertig jaar het overlijdem van de patiënt ten gevolge had.
• p. 239: een geval van jicht, dat bestreden werd met een afkooksel van “dikke, witte en veelvoetige may-wormen”. volgens Buyzen een middel dat artsen maar beter konden overlaten aan kwakzalvers en landlopers.
• p. 264: een student die in Leeuwarden een druiper opliep.
• p. 315: omzwervende soldatenvrouw met geperforeerde darm wil dat er na haar dood een lijkschouwing plaatsvindt.
• p. 319: vrouw van trekschipper heeft sporen ontlasting in haar braaksel.
• p. 325: boer van buiten de Ebbingepoort heeft zijwee met etterspuwing.
• p. 321: een boerenjongen uit de Ommelanden lijdt aan dezelfde kwaal.
• p. 336: weversvrouw uit de Visserstraat met waterzucht.
• p. 338: peuter buiten de Herepoort met waterzucht.
• p. 338: vrouw uit Eenrum met baarmoederverzakking (?).
• p. 342: bloedspuwingg bij de oude vrouw Leentje Jans uit de Oosterstraat.
• p. 344: Groninger heer met zaadloop sterft zeer Christelijke dood.
• p. 361: Bij boerenruzie te Burum (?, in Friesland) loopt een van de vechtenden een hersenbloeding op en ligt maandenlang in coma.

Bommen Berend over de Groninger vrouwen

“Van Gaalen

Ofschoon nu de burgers binnen Groningen haare huysen voor oogen sagen ruïneeren en verbranden, egter begaf haar de moedt niet. Wanneer zy malkander ontmoeteden, was dit de gewoone aanspraak: Hoe vaart gy? Hoe gaat het met uw huys? En ’t antwoordt: ‘t Meeste gedeelte legt reets onder de voet. Ja ’t myne ook. De Bomben-Barent sal de Stadt evenwel niet krygen.

De vrouwen waren even soo verdraagsaam en moedig als de mannen, en konden in dien tydt met minder verbaastheit een brandende bombe of een gloeyende kogel in haar huys sien vallen of vliegen, als te vooren wanneer iemandt met morsige laarsen of schoenen in haar beste vertrek quam stappen.

Een seekere vrouwe, welker grootste rykdom in een enkel huys bestondt, sag een bombe daarin komen rollen. Dierhalven greepse met der haast eenige der beste meubelen en een silveren beeker in haaren boeselaar, liep daarmeede de deur uyt, haalde den beeker voor den dag, en zeyde tot het omstaande volk: Desen sal ik noch aan den Heer Commandant Rabenhaupt vereeren, indien hy de Stadt behoudt.

Eene andere, welker huys boven haar hooft verplettert en zy onder de puynhoopen half begraven wierdt, riep met een heldere stemme, terwyl men haar daaruyt hielp: De schelm sal de Stadt evenwel niet hebben.

Feuchtwangen

Diergelyke dingen geven veel moedt tot verdeediginge en behoudenisse van een beleegerde stadt; nademaal het kermen en huylen der vrouwen, integendeel, den mannen de couragie beneemt.”

—

Bron van dit citaat: pagina 368-369 van een samenspraak tussen Siegfried van Feuchtwangen, grootmeester der Duitse orde en Christoffel Barend van Galen, bisschop van Munster, p. 261 e.v. in Maandelyksche berigten uit de andere waerelt of de spreekende dooden, bestaande in redeneeringen tusschen allerhande verstorvene potentaten en personagien van rang… (Amsterdam, september 1731). Overigens lijkt veel van de stof voor deze postume samenspraak te zijn ontleend aan pamfletten uit 1672.

Hectiek in De Toekomst

“Toen kwamen mannen als Troelstra en anderen naar voren en de felheid en verbetenheid waarmee zij de stampvolle zalen van het gebouw De Toekomst toespraken had tot gevolg dat er grote opgewondenheid heerste. Tafels en stoelen vlogen soms door de lucht! Mijn collega’s en ik zaten aan de perstafel. En eerlijk gezegd, wij zaten wel eens in de piepzak. Ik wil maar zeggen, dat aan het beroep van journalist in die tijd wel enig risico was verbonden.”

Aldus de oud-verslaggever Albert Tonkens over de tijd (1900-1911) dat hij bij het Nieuwsblad van het Noorden werkte. Bron: dezelfde krant van 2 januari 1965 (rubriek ‘Noorder Rondblik’).

De tabaksmerken van Huiser & Zonen

Ik zag bij Harm Renkema de foto links van de tabaksfabriek van de familie Huiser:

Tegenwoordig zit er een reclamebureau in het pand dat goed geconserveerd is en waar de oude functie en de belangrijkste merknaam ‘Het Wapen van Nederland’ nog steeds op te vinden zijn, al is de naam van de uitbaters boven het zolderraam verdwenen.

Hoewel het betrekken van Oostersingel 9 wel eens gezien wordt als begin van het bedrijf, was dat toch niet zo. Het bestond al eerder.  In 1913 werkte Huiser sr. nog als knecht bij de tabakskerverij van Aalfs aan de Gelkingestraat, waar hij een brand veroorzaakte, maar in 1916 was hij voor zichzelf begonnen met een elektrisch aangedreven loonkerverij en stelenpletterij aan de oostkant van het oude Winschoterdiep, nabij de groothandel in levensmiddelen van Albino:

Sigarenmakers, vaak thuiswerkers, konden hier dus aan goedkoop vulsel voor hun sigaren komen. Het pletten van de stelen van tabaksbladeren doet vermoeden dat ze zo nog de allerlaatste restanten van de grondstof tabak, welke ze voorheen misschien weggooiden, te gelde konden maken. Bij dit pletten kwam vocht vrij, dat tuinders heel goed konden gebruiken tegen rupsen en andere plaagdieren. Dit bijproduct verkocht Huiser voor eigen rekening:

Zoals ik me eens heb laten vertellen, spoten tuinders dat spul op hun gewassen. Of dit nou echt een biologisch bestrijdingsmiddel genoemd mag worden, betwijfel ik een beetje. Aan het Winschoterdiep ging de familie Huiser na verloop van tijd tevens in pijp- en pruimtabak voor consumenten handelen, en dat gebeurde daar al met stoomkracht en onder het merk ‘Het Wapen van Nederland’:

Na de verhuizing naar de Oostersingel, plaatste Huiser een assortimentsadvertentie in de krant. Hij deed voortaan uitsluitend in diverse soorten pijp- en pruimtabak:

Naast het merk ‘Het Wapen van Nederland’ verkocht hij een ‘Reclame Heerenbaai’ met een tabaksplanter als beeldmerk:

Zijn tabak mocht Huiser dan de beste vinden, zijn arbeidsvoorwaarden waren dat niet. Althans niet in de ogen van zijn personeel. In april 1926 ging dat in staking, omdat Huiser eerdere beloften niet zou zijn nagekomen. Huiser huurde daarop onderkruipers in en ontsloeg de stakers. Het gevolg was dat de vakbond van tabaksbewerkers in diverse kranten, o.a. het Nieuwsblad van het Noorden en Het Volk nauwelijks verhuld opriep tot een boycot van Huisers tabak.

Vermoedelijk derfde Huiser dankzij deze antireclame behoorlijk wat omzet. Pas  in augustus werd het conflict bijgelegd, wat de bond ook weer in diverse kranten liet weten:

Uit de jaren dertig dateren enkele uitgeknipte Huiser-verpakkingen in mijn bezit. Die van een half ons zware pruimtabak met een vriendelijke leeuw als beeldmerk  (tevens verkocht in een blauwpaars pakje) ziet er zo uit:

En dit is die van de multifunctionele pijp- en pruimtabak nummer 7, met het belangrijkste merk:

En hier heb je die van pijptabak nummer 3, met weer die planter als merk:

Doordat de aanvoer van tabak vanwege de oorlog op zee grotendeels wegviel, kwam er tabaksdistributie in 1942. Dat jaar werd tabak getuige de talrijke inbraken en diefstallen bij fabrikanten ook letterlijk roofgoed. Bovendien raakte de term bukshag in zwang. In de laatste oorlogsjaren was er nauwelijks goede tabak meer en rookte men voornamelijk Nederlandse tabak, vaak van eigen teelt. De tabaksdistributie zou pas in 1949 ophouden.  Toen ook ging Huiser weer reclame maken voor zijn oude merken. Zoals ‘Het Wapen van Nederland’:

En voor de pijptabak nummer 3 met de tabaksplanter als beeldmerk:

Van na de oorlog zijn me geen verpakkingen van en reclame voor Huisers pruimtabak bekend. Mogelijk stopte Huiser & Zonen met dit product. Tegelijkertijd kwam het bedrijf met een nieuw product. In de oorlogsjaren was shag populair geworden ten koste van andere tabaksvarianten. Dat hing duidelijk samen met het invoeren van de tabaksdistributie. Het Nieuwsblad schreef:

“De grootste vraag is naar shag, dan komen de sigaretten en daarna pas de sigaren. Ook rooktabak blijkt zeer gezocht. De voorkeur naar shag wordt verklaard, doordat het zelf-rollen zeer is toegenomen, omdat men uit een half ons shag meer sigaretten weet te draaien dan de veertig van het rantsoen.” (= Veertig per week, HP.)

Huiser bracht in de vroege jaren vijftig achtereenvolgens drie merken shag uit. Ten eerste was dat de mogelijk naar de Engelse Kamp verwijzende ‘Timbertown’, waarvoor de fabrikant deze advertentie enkele malen onder de bioscoopprogramma’s liet afdrukken:

Ten tweede was dat ‘Senang’, waarmee ze zo te zien mikte op Indische repatrianten:

En ten derde was dat ‘Scooter’, een lichte Virginia-shag. Dynamische en zich op een nieuw vervoermiddel voortbewegende jongeren vormden hiervan de doelgroep:

Uiteindelijk heeft de assortimentsverbreding Huiser & Zonen niet mogen baten. In 1961 verdween het familiebedrijf tamelijk geruisloos.