Buskaartje, 10 maart 1971

Wie wat bewaart heeft wat:

Zulke buskaartjes kwamen uit een ondoorgrondelijk apparaat van metaal, ovaal en onbestemd groenig, waaruit allerlei allerlei vrolijker gekleurde pinnetjes staken. Deze machinerie werd met het grootst mogelijke gemak bediend door de buschauffeur, die hiervoor ons volste respect verdiende. Als de pinnnetjes op de goede plek stonden, slingerde hij aan een hendel terzijde van het apparaat en kwam daar simsalabim zo’n papiertje uit. De techniek stond voor niets. Dit was nog in de tijd van voor de strippenkaart, die we straks ook vergeten zullen zijn.

Groningen was brandpunt anarchisme

“Verplaatsen wij ons in den tijd van de stichting der S.D.A.P. (1894, HP)

In geen enkel deel van het land was de arbeidersbeweging, door Domela Nieuwenhuis en Chr. Cornelissen geleid, zóó absoluut in anarchistisch vaarwater gedreven als in het Groninger land. De beweging was daar, naar dien tijd gemeten, massaal te noemen. De stad Groningen was niet het centrum, dat lag meer naar het Oosten: Hoogezand-Sappemeer en het zoogenaamde Oldambt. Daar was, behalve Domela Nieuwenhuis, de welbespraakte anarchist Tj. Luitjes, de groote man. Op het kongres van 1893 van den Sociaaldemokratischen Bond, waren uit de provincie Groningen 27 afdeelingen vertegenwoordigd, ruim een kwart van het heele kongres. Nog in den zomer van 1894 werden daar vele openluchtmeetings gehouden, waarvan verschillende door meer dan duizend personen werden bezocht en tal van deelnemers verschenen omhangen met groote roode sjerpen met opschriften als: leve de anarchie!

Ik herinner mij op een dezer meetings aangesproken te zijn door zekeren Hommes uit Finsterwolde, een oppositioneele burgerman, die mij kapittelde over mijn blijkbaren afkeer van het anarchisme, mijn „parlementaire” neigingen en mij zeide: als het overal in het land was als hier, dan konden we de revolutie vandaag nog beginnen.

Ik kan niet zeggen dat het denkbeeld mij erg aanlokkelijk voorkwam, wanneer men de meetinggangers gadesloeg. Het was ruw volk, in dien tijd in die streken. Noch van wat het socialisme was, noch van de reëele machtsverhoudingen had men eenig begrip. Socialisme, dat was de afschaffing van het privaatbezit, onder welke leuze dan ook de meetings werden belegd, maar over hetgeen daarmede bedoeld en [of dat] bereikbaar was, heerschten de vreemdste denkbeelden.”

Uit W.H. Vliegen, [in memoriam] J.H.A. Schaper, De Socialistische Gids jrg. XIX no. 9 September 1934.

De verdelging van “schadelijk gedierte”

In 1850 betaalde de provincie Groningen premies uit voor in totaal 776 dieren die men had doodgemaakt omdat men ze als schadelijk ervoer:

• 296 vossen (waarvan 152 jong)
• 3 arenden,
• 153 valken,
• 20 otters,
• 188 bunzings,
• en 116 wezels.

Behalve de otter, berucht als “vischvernieler”, bestond het “schadelijk gedierte” dus vooral uit soorten die het gemunt hadden op pluimvee en ander gevogelte, groot en klein.

Vanaf 1703 waren er – steeds gelijk gebleven – premies voor het doden van otters en vanaf 1705 waren zulke premies er ook voor vossen, hanebijters (kiekendieven), (ganzen)arenden en andere grote roofvogels. Wanneer de kleinere soorten valk, bunzing en wezel erbij kwamen is aan de hand van Jan de Bruijns plakkatenlijst niet te achterhalen. Mogelijk dateerden die regelingen van na 1795.

Het kwantitatief belangrijkste mikpunt was in 1850 duidelijk de vos, gevolgd door de bunzing en de valk. In elk geval werd er in 1850 geen enkele hanebijter buitgemaakt. Die vogel was al zo goed als uitgeroeid, denk ik. Toen de premie op hem werd ingesteld, in 1705, heette het nog dat de hanebijter zich sterk vermenigvuldigde. Eerder werd hij blijkbaar nog niet als plaag ervaren.

Het zijn maar momentopnamen en je zou willen dat de complete administratie bewaard gebleven was, maar voor de periode tot 1795 gaat dat sowieso al niet op. Anders dan bij de stadsrekeningen zijn bij de provincierekeningen geen bijlagen bewaard, waaruit je van die staatjes als boven zou kunnen halen.  De boekhouding blijft dan, afgezien van misschien een enkele jaargang, beperkt tot de negentiende eeuw, en ik vrees vooral tot de periode na 1850. Toen ging de provincie namelijk de gedrukte verslagen van de toestand in het licht geven, waaruit het bovenstaande staatje indirect voortkomt..

‘Eene hanenbijterij in Londen’

In zijn werk De Volksvermaaken (1871) reserveerde Jan ter Gouw drie pagina’s (357-359) voor de hanegevechten, “welke even oud als algemeen zijn”.  De hanegevechten, zegt hij, “kwamen als volksvermaak bij alle gelegenheden te pas – op vastelavonden, kermissen, ja zelfs bruiloften”:

“De stedelingen genoten ’t vermaak der hanegevechten des zomers in de herbergen buiten de poort, en er werden weddingschappen bij aangegaan, waar de winner nooit, maar de kastelein altijd het beste van voer.”

Volgens Ter Gouw waren hanegevechten in Nederland al vrij lang op hun retour. In Engelsen was dat anders en bestond er nog steeds een grote liefhebberij voor. De Engelsen kenden ook geheel eigen varianten, namelijk de Battle royal en de Welch main. Bij het eerste werd een onbepaald aantal hanen allemaal tegelijk in de cockpit losgelaen. Deze moesten dan doorvechten tot er nog maar eentje overeind stond, “die dan koning kraaijen mag”. Bij de Welch Main ging het eraan toe zoals bij een WK voetbal in de knock outfase. Van 32 of 16 deelnemende hanen stonden er steeds 2 in de pit tot er eentje doorging.  De Engelsen, aldus Ter Gouw,

“genieten daarbij ’t grootste vermaak, en geen beet noch slag, geen wending noch zijsprong ontgaat daarbij hun vlammenden blikken”.

Toch was er in Engeland wel degelijk al discussie over dit amusement. De Engelse vastenavond was “sedert eeuwen een ware hanenmoord”, maar dat begon al danig af te nemen.

“Ja, sommigen meenen zelfs opgemerkt te hebben, dat sedert dertig jaren de invloed der moderne beschaving ook al op de hanen merkbaar is, en zij zoo vechtlustig niet meer zijn als vroeger.”

Nog net van voor dat verval, uit 1833, dateert een gruwelijk mooie beschrijving van “eene hanenbijterij in Londen”, geplaatst in het Mengelwerk van de Overijsselsche Courant. Volgens de anonieme auteur bestonden er in Engeland zelfs boeken over het trainen van vechthanen. en hij haalt daarbij Lichtenberg aan, die ooit beweerde dat de vechthanen in Engeland  een zorgvuldiger opvoeding kregen, “dan menig jonge Lord”. De “groote hanenbijterij” die onze correspondent bijwoonde, vond plaats in ‘The Royal Cockpit’ aan de Tufton Street in Westminster, waar ook een aantal illustere personages aanwezig was. De cockpit bestond hier uit een soort amfitheater rond een met schotten afgezette ring – maar laat me de auteur citeren, die er uitstekend in slaagde zijn opwinding weer te geven, al neemt hij op het eind van zijn beschrijving ook duidelijk afstand van het vermaak:

“De hanenbijterij zou een aanvang nemen. Een bediende besproeide de matten , opdat de hanen niet zouden uitglijden. De oppassers der hanen verschenen, elk hunnen haan in eenen zak hebbende, op het tooneel; de eene heette Nasch, de andere Fleming. Nasch opende zijnen zak en nam er eenen haan uit, den schoonsten, dien men ooit zag. Hij was rood en zwart, krachtvol en van heerlijke veeren. Hij strekte eerst slechts den hals uit den zak, en deze zag uit als eene vreeslijke slang; men meende, dat het dier er uit vliegen en tot aan het dak zich verheffen zou. Het ligchaam was ineengedrongen , krachtig en van schoonen vorm; de lang donkerblaauwe pooten glinsterden en geleken op stangen van ijzer; aan elken natuurlijken spoor zag men nog zeer sierlijk een kunstigen van zilver, die 1,5 duim lang was, bevestigd. De breede bek geleek veel op dien van eenen arend; hij liet de zwarte oogen rondgaan en die oogen glinsterden als diamanten; zij waren onbedriegelijke kenteekenen zoo wel van eenen wilden als bedachtzaamen moed. De vleugels waren sterk, breed en met scherpe haken voorzien. De kam was afgesneden en de staart driehoekig opgemaakt, gelijk bij een paard. De andere haan was een niet min schoone vogel. Zijne veeren waren geel en hier en daar zwart. Hij scheen wat ligt, maar zijne spieren waren veerkrachtig en sterk. — Toen hij zijne tegenpartij zag, scheen hij onrustig te worden; hij bewoog zich henen en weder, doch hield zich stil — De beide hanen werden bij de signalementen, die van hen gegeven waren, onderzocht en wèl bevonden.

Thans begon de kampstrijd. Elk trok zich van het tooneel naar de zitplaatsen terug, met uitzondering van Fleming en Nasch. De weddingschappen begonnen nu van beide zijden met hartstogtelijkheid. Eerst streelden de beide meesters hunne hanen; doopten de vingers in water, bevochtigden daarmede de banden, waarmede de sporen waren vastgebonden; en maakten nog vee! meer toestel. Toen namen zij de hanen op, stelden ze tegen elkander over en hitsten hen aan. De voornaamste kunstgreep was dat zij deden, alsof zij den eenen op den anderen wilden werpen; hen daarbij kop en hals streelden en daarmede voortgingen, tot men de dieren niet langer zonder gevaar in de armen kon houden. Beide hanen tegelijk losgelaten, vielen met ongelooflijke woede op elkander aan.

De positie van de hanen in de eerste oogenbhkken, waarin zij tegen over elkander stonden, was schoon, edel en hoogst verrassend. Zij vertoefden een oogenblik in deze positie, bek aan bek, en stortende zich dan, met de snelte van den bliksem op elkaar. De krachtvolle vleugels, de sterke sporen verwarden zich in elkander, zoo dat de beide dieren slechts éénen klomp schenen uit te maken. De eigendommelijke toon , die men hoorde, toen de hanen op elkander stieten, laat zich met niets beter dan met het spoedig én geweldig uitspannen van eenen natten paraplui vergelijken. Reeds dadelijk na den eersten aanval, scheen de haan van Fleming te wankelen; hij viel en zijn bloed vloeide; hij was doodelijk gewond. Fleming en Nasch namen hunne dieren van den grond op, hitsten hen aan, en stelden ze weer teegen elkander over. Men heeft er geen denkbeeld van, hoe zorgvuldig en teeder die menschen met hunne vogelen omgingen. De haan van Fleming was, gelijk gezegd, doodelijk gekwetst; zijne beenen waggelden; hij liep heen en weer ais een dronkene; boog den kop nu eens regts, dan weder links en zijn staart zocht den grond; maar de haan van Nasch, die nog vol kracht en vuur was, wierp zich weder op hem en gaf hem den genadestoot. De moedige kampioen stortte levenloos op den mat needer, trotsch en mannelijk nog in den dood. Ik kon mij niet van eene zucht onthouden , en wendde mijne oogen en gedachten weg van het bloedig tooneel — maar het geroep der genen die gewed hadden, verhief zich alom, en ik gevoelde diep welk een jammerlijk vermaak het is, dat deze menschen najagen.

Het was van belang den zegevierenden haan te zien. Hij had een paar ligte wonden ontvangen; maar het scheen dat hij door de overwinning nog veel sterker en grooter geworden was. Met majesteit stapte hij over het tooneel en zijne oogen fonkelden nog eens zoo sterk.”

—

Het schilderij (1889) is van de Franse Vlaming Rémy Cogghe en hangt in het Musée d’art et d’industrie (La Piscine) te Roubaix.