Vergistersterrein was pastorieland

Het beklemde land uit het huurboekje van Van S. blijkt inderdaad voor te komen op staten die tussen 1874 en 1947 opgesteld zijn van het pastorieland in Hoogkerk. Het huurbedrag van ƒ 102,50, de namen van de huurders èn het betalingstijdstip (Midwinter) komen overeen met die uit het huurboekje. Omdat bij nader inzien ook in het huurboekje zelf de naam pastorieland wel eens valt, moet het dus inderdaad om pastorieland gaan, zoals ik na een snelle inspectie al vermoedde.

Op de staten van 1874 tot 1947 heet het land 17 grazen groot. Op een oudere staat, uit 1837, komt een dergelijke lap grond nog niet voor.  Wel huurde toen een wed. Izaak Izaaks Leutscher 31 grazen pastorieland, waarvan ik vermoed dat deze tussen 1837 en 1874 opgesplitst is in lappen van 17 en 14 grazen, waarbij een nieuwe, tweede boerderij, die later het eigendom werd van Van S., de beschikking kreeg over de 17 grazen.

Kijken we naar het grondgebruik ter plaatse van Izaak Izaaks Leutscher rond 1830, ten tijde van het eerste kadaster, dan zien we dat dit zich ten westen van het Aduarderdiep afspeelt in het westelijke deel van een wig tussen de kerk van Hoogkerk en het nog niet gekanaliseerde Aduarderdiep. Ten noorden vormen een sloot, en ten zuiden het Hoendiep de grenzen van die wig.  Op het onderstaande kaartje, ontleend aan HisGis, is dit land  ingekleurd met geel, terwijl ik de noord- en de zuidgrens markeerde met oranje:

Van S. en zijn voorgangers uit het huurboekje hadden de noordelijke, grootste helft van het gele gebied tot hun beschikking. Samen met de zuidelijke, kleinste helft, gaat het om ruim 12 hectare, wat inderdaad overeenkomt met 31 grazen. Al het geel ingekleurde land was dus rond 1830 inderdaad nog pastorieland.

We gaan nog wat verder terug in de tijd. Op een lijst met pastoriegoederen uit 1773 staat een boerenplaats bij het verlaat – waarmee het Kinderverlaat wordt bedoeld. Op de kadasterkaart van rond 1830 is dat de enige boerderij op het met geel gemarkeerde pastorieland. Beklemde meiers van dit bedrijf waren in 1773 ene Klaas Andries (Zuidhoff) en zijn vrouw, die het goed in beklemming huurden voor het ronde bedrag van 50 gulden per jaar, met nog een “geele kaas” toe. Een  dochter van deze Klaas Andries trouwde in 1816  met Izaac Izaacs Leutscher, en daarom denk ik dat ik met die Klaas Andries de voorlopig oudst bekende meier van het bedoelde pastorieland te pakken heb.

Kijken we nog even naar de wig tussen de kerk en het Aduarderdiep – van het oostelijke gedeelte blijkt de noordelijke, grootste helft rond 1830 eigendom van de kerk. Het is dus kerkeland. Van de zuidelijke strook langs het Hoendiep, rond 1830 particulier bezit, herinner ik me echter, dat zeepzieder Franke die in de 18e eeuw pachtte of kocht van de kerk. Daarom denk ik dat het hele oostelijke deel van de wig kerkeland is geweest. Als die gedachte klopt, dan was de algehele wig – pastorie- èn kerkeland – vanouds in kerkelijke hand, wellicht al vanaf de Middeleeuwen. De ook in een ruimer kaartbeeld opvallende noordzwet van de wig, die mooi aansluit bij de meander van het Aduarderdiep, kan ten tijde van de ontginningen wel eens een belangrijke rol hebben gespeeld.

Het land waar nu de vergisters van de suikerfabriek verrijzen, heeft zo meer geschiedenis dan men zou denken. Die vergisters mogen dan tabula rasa maken van de omgeving, daarmee is haar geschiedenis nog niet uitgevlakt.

Bronnen (RHC Groninger Archieven):
– Archief kerkvoogdij hervormde gemeente Hoogkerk (toegang 1569) inv.nr. 300 (staten pastorieland)
– Archief Staten van Stad & Lande inv.nr. 847 (staten en inventarissen van kerkvoogdij-, pastorie-, en kosterijlanden Westerkwartier) No. 10 Hoogkerk en dan het lijstje met pastoriegoederen (1773).