Vrijgevigheid in gradaties

Grafiekje van de gemiddelde uitgave in guldens per bedeelde arme, gedaan in kerkelijke gemeenten  in het Oldambt, anno 1810. Becijferd op basis van een van de vele statistische tabellen, die de overheden in de Franse periode produceerden.

Zoals je ziet loopt die gemiddelde uitgave uiteen van 16 gulden bij de evangelisch-lutherse gemeente Winschoterzijl, tot 136 gulden bij de doopsgezinden van Midwolda e.o.

Natuurlijk gaat het soms om kleine getallen – bij die doopsgezinden van Midwolda e.o. betreft het slechts één enkele bedeelde. Uiteraard speelt de vraagkant een rol bij de uitgaven: een zwaar gehandicapte die permanent oppas en verzorging van node heeft, vergt meer geld, dan een piepjonge wees. Een paar zware gevallen kunnen het gemiddelde bedrag dus zeker opkrikken. Maar die vraagkant kan beslist niet alléén het op deze wijze uiteenlopen van de gemiddelde bedragen verklaren. Dat ligt ook aan de aanbodskant. Zo is van de lutheranen, katholieken en joden bekend, dat ze meest nogal armoedig waren. Dat de gemiddelde uitgave aan een bedeelde in hun gemeenten tot de laagste behoorde, is dus geen toeval, dat komt door de armoe van de gevers. De leden van deze gemeenten konden minder missen en hun diaconieën zetten de tering naar de nering. In dat plaatje past ook de positie op de ranglijst van Finsterwolde, dan nog deels een armelijk vissersplaatsje. Pas na de inpoldering van de Finsterwolderpolder (1819) werd het een welvarend boerendorp. 

Een soortgelijke ontwikkeling maakte Oostwold vanaf 1769 door dankzij de Oostwolderpolder. Hier heerste in 1810 de welvaart van hoge koolzaad- en graanopbrengsten, die ook nog eens zeer hoge prijzen deden.  Daarom vinden we de hervormden van Oostwold  juist in de top 10, qua gemiddelde uitgave per arme.  En die hoge uitkering bij de mennonieten van Midwolda e.o mag dan een niet-representatieve uitbijter zijn, de aanwezigheid van de doopsgezinden van Nieuw-Scheemda en Noordbroek in de top 10 zegt toch wel wat.  De doopsgezinden waren door de bank genomen wat rijker dan hervormden en kennelijk ook wat vrijgeviger. Dat de massale overgang, in deze tijd en eerder, van doopsgezinden naar de hervormde kerk veroorzaakt zou zijn door de aantrekkingskracht van de hervormde armenzorg, lijkt gezien deze grafiek weinig plausibel.

De oudere Dollardpoldergemeenten, zoals Beerta, Nieuwolda en Scheemda,  zitten allemaal op het middenveld in de bandbreedte van 40 à 60 gulden. De vraag is hoe al deze gemiddelde uitgaven zich verhouden tot de gemiddelde kosten van levensonderhoud in het algemeen. Op basis van het karige minimum-tarief van 7 stuivers per dag voor kost, bewassing, licht en vuur, geldend voor gevangenen op een van de stadspoorten in Groningen, was een volwassene minstens 128 gulden per jaar kwijt aan levensonderhoud. Daar kwam dan nog eens zo’n 20 gulden overheen aan een jaar huur voor een pover woninkje. De minimale  kosten van levensonderhoud bedroegen dan al met al 148 gulden per jaar voor een volwassene. Als je de gemiddelde uitgave per arme in de grafiek daarmee vergelijkt, hield zelfs die doopsgezinde arme van Midwolda nog een stuk jaar over na het verteren van zijn of haar steun.

De uitkeringen – deels in natura, deels in geld – waren dan ook helemaal niet bedoeld om de kosten van levensonderhoud volledig te dekken. Ze vormden slechts een aanvulling. De arme werd geacht nog zoveel mogelijk de kost zelf te verdienen. Vervolgens was er de eerstelijns armenzorg in de vorm van de familie en pas daarna kwam een diaconie in beeld voor het lenigen van de nood.

Liever een marskraam dan permanent steun

“Harm Pieters niet langer konnende bestaan, begeerde 5 à 6 gl. om met een marskraam te gaan. Word hem daar toe 6 gl. toegelegt, om reden dat hij anders dog geheel tot laste der Diakonie soud komen.”

Aldus het besluitenregister van de Winschoter diakonie op 27 februari 1721. Harm Pieters had zich dus bij deze diakonie vervoegd omdat hij niet langer de kost kon verdienen. Hij verzocht om 5 of 6 gulden, opdat hij een “marskraan” met handel kon kopen. De diakonie gaf hem dat bedrag ook, omdat hij anders toch voor zijn gehele levensonderhoud voor rekening van de diakonie zou komen. Men investeerde nu liever voor een eenmalig, kleiner bedrag, dan straks voortdurend geld en uiteindelijk een veel groter bedrag in Harms consumptie te moeten steken.

Van zo’n marskraam, waarmee Harm de boer op wilde gaan, zijn er best wel veel plaatjes, eigenlijk. De onderstaande komt uit de Koninklijke Bibliotheek. Zo’n kraam was een platte bak van hout of riet, waarin zich vakjes met kramerijen of kleine handelswaar bevonden. Het kon bijvoorbeeld gaan om garen, band en knopen, flesjes Haarlemmerolie en kwakzalversmiddelen, of volksboekjes en almanakken.

Onder de bak zat vaak een stok waarop de bak kon steunen. De bak bestond gewoonlijk uit twee delen – een dieper gedeelte en het deksel – die de marskamer kon inklappen en dan makkelijk op zijn rug kon dragen.  Een dergelijke koopman heb ik als kleine jongen nog bij ons thuis zien komen. Voor 1960 was dat. Mijn moeder kocht kaartjes met veiligheidsspelden van hem.

Om op Harm Pieters terug te komen: een anderhalve maand na zijn opwachting bij de Winschoter diakenen bleek hun investering helemaal niet nodig te zijn, omdat Harm “noch voor ditmaal van sijn vrinden ondersteunt, en met kramerie versorgt [zal] worden…” Onder die vrienden moet je de familie van Harm verstaan, die de eerstelijns armenzorg op zich namen. Pas waar deze achterwege of gebrekkig bleef, hoefde een diakonie in actie te komen.

Ik neem het besluitenregister van de Winschoter diakonie door met het oog op een lezing, die ik medio oktober in Winschoten ga houden.

Nieuwe Stad & Lande bevat prachtvondst

De nieuwe Stad & Lande zal rond dit weekend bij de abonnees in de brievenbus liggen

Op de voorpagina een van de ronduit prachtige aquarellen uit het Album Amicorum van Menolt Hillebrandes van Harssens. Menolt was katholiek, van gegoede komaf, studeerde in Dole (waar eerder de moordenaar van Willem van Oranje studeerde) en belandde begin 17e eeuw als bureaucraat aan het hof in Wenen, waar de Keizer hem later in de adelstand verhief. Harry Brouwer, die al eerder de summiere biografie van deze ambtsedelman schreef, ontdekte diens vriendenalbum in een Zuid-Duitse bibliotheek en geeft context aan deze prachtvondst, die op termijn nog wel eens tot meer ontdekkingen kan leiden.

Verder vinden de abonnees in dit nummer van Stad & Lande een artikel van Wija Friso over een model van de Termunterzijl uit 1725, en stukken van Elise van Ditmars en Mijnard Scheers over respectievelijk de steenfabrikant, architect en kunstverzamelaar Reurt Jan Veendorp, en de boerderij Oldenbosch in Nansum, die achter de eenvoudige 19e-eeuwse voorgevel veel oudere bouwsporen bleek te herbergen.

Niet-abonnees kunnen dit nummer van ons kwartaalblad onder meer kopen bij boekhandel Godert Walter,  aan de Oude Ebbingestraat in stad. Maar abonneren is natuurlijk veel beter. Dat kost je € 27,50 per jaar. Opgave bij het secretariaat van de vereniging Stad en Lande, postbus 41122, 9701 CC Groningen, of via de website van de club. Voor dat geld krijg je dan ook nog eens het Historisch Jaarboek Groningen èn uitnodigingen voor allerlei interessante lezingen die in het winterseizoen plaatsvinden. Doen dus, als de geschiedenis van stad en ommeland je belangstellng heeft.

Overigens groeit het aantal leden van Stad en Lande de laatste tijd aardig. Het nadert nu de duizend en er wordt over gedacht om het eventuele duizendste lid met wat leuke historische attenties in het zonnetje te zetten op de 25e Dag van de Groninger Geschiedenis.