Horeca van de havenstad Delfzijl

Alleen het Kacheltje staat er niet op, een hoerekitje achter het Commandeurshuis. Verder bevat dit kaartfragmentje alle negen herbergen en logementen van Delfzijl in de Franse Tijd (ruim tweehonderd jaar geleden). In totaal waren er tien horecagelegenheden op een bevolking van 811 zielen. Het zal duidelijk zijn dat de herbergen vooral mikten op de passanten die de haven met zich meebracht.

Ze bevonden zich allemaal langs de doorgaande route Marktstraat – Oude Schans. Als je een kroegentocht wilde houden in het Delfzijl van 1800, werd je in elk geval niet moe van het lopen.

Een kluster van tweederde der kroegen bevond zich bij de Waterpoort, waarachter je de haven had en de Turfbrug. Hier legden de beurtschepen van en naar Emden aan. Het dichtste bij die poort zaten dan ook Het Raadhuis van Emden en Hotel Emden, met uithangborden die de reizigers van over de Eems de voordelen van kalme herkenning en voorzichtige acclimatisering beloofden. Hier zal gegolden hebben wat voor Groningers in Amsterdam gold.

Helemaal aan het andere uiteind van het loopje, dat onnoemelijk veel keren door de pakkedragers van Delfzijl gemaakt moet zijn, had je bij de Farmsumerpoort en het Damsterdiep het Wapen van Stad & Lande.  Die naam was ook niet voor niets: de provinciale trekschuiten naar de stad staken er van wal bij de snikketrap, als het klokje op die poort had geluid.

—

Bron van het kaartfragmernt is de kaart die als bijlage gevoegd is bij Jaap Bottema, Delfzijl in de Franse Tijd (Bedum 2004). Bottema gaat voorbij aan deze samenhang in de Delfzijlster horeca van destijds.

Delfzijl – de bekendheid van en de waardering voor zijn vesting en zijn haven

Uiteraard komen we Delfzijl ook tegen in geografische compendia en reisbeschrijvingen uit de achttiende eeuw, zoals die op Google Books te vinden zijn. In totaal vond ik 25 verschillende  meldingen. Wat zeggen die over Delfzijl?

Eerst maar even een kleine bloemlezing, die bestaat uit vier voorbeelden.

In de jaren 1720 kwamen meerdere edities uit van het Reisboek door Jan Claesz en later zijn zoon Timotheus van Hoorn. Over Delfzijl zegt het:

“Delfzyl leit aan de rivier de Eems een groot uur boven Damme; ze heeft een voortreffelyke Haven en zwaare schutsluizen en [is] derhalven van groot belang, èn als een bolwerk voor Oostvriesland, Groningen en Ommelanden, waarom de Prinsen en Heeren altyd gepoogd hebben dezelve tot een verzekering der gemelde landen te versterken en wel te bewaren ”

Noemen de Van Hoorns zowel de vesting als de haven, de Duitse geleerde Uffenbach beperkte zich in 1753 in zijn Merckwürdige Reise tot de vesting. Daarbij kraakt hij een kritische noot:

“Delfzijl is een middelgroot, maar verder eenvoudig dorp, met zes bolwerken, de wallen zijn laag en zeer smal, zodat nauwelijks twee mensen er naast elkaar overheen kunnen gaan. We logeerden tamelijk sober in de Kroon.”

Een zeer bekend werk is nog steeds de Tegenwoordige Staat van Stad & Lande uit 1794 van de toen ambteloze bestuurder Albert Joan de Sitter, de patriotse oud-drost van het Oldambt. Enerzijds prijst hij de nautische voorzieningen van Delfzijl. Deze plaats, zo zegt hij, beschikt over de “beste haven en reede van alle de Nedcrlanden, naar ’t oordeel van velen”. Anderzijds memoreert hij dat de haven minder diep is dan in de zeventiende eeuw. Ze is verland. Over de vesting weet hij te vertellen dat ze rond 1700 “aanmerkelyk versterkt en vergroot” is door Van Coehoorn.

En dan hebben we nog de Duitse predikant en letterkundige Hoche, die Delfzijl in 1798 bezoekt. Hij schrijft naderhand:

“De haven lag vol schepen. We moesten ons er bijna doorheen wurmen. Vooreerst trokken een oorlogsschip en een groenlandsvaarder (…) mijn opmerkzaamheid. De haven is veilig en qua diepte van de vaargeul gemakkelijker te bereiken dan die van Emden.”

Delfzijl zelf noemt hij:

“…een klein en rein oord, nederig gebouwd in Hollandse smaak. De straten zijn breed, wèl geplaveid en goed verlicht. De haven is de inkomstenbron voor het grootste deel der inwoners. Zij zit nu echter bijna geheel verstopt, sinds de Nederlandse handel zozeer terneer ligt. “

Dominee Hoche noemt weer niet de vesting. Om eens te kijken hoe de vesting en de haven er in het algemeen afkomen in de al met al 25 aardrijkskundeboekjes en reisbeschrijvingen uit die tijd die Delfzijl noemen, heb ik twee kruistabelletjes gemaakt. Eerst maar even de vesting:

De vesting:

In  23 van de in totaal 25 geschriften  wordt bij Delfzijl de vesting genoemd (92 %). Slechts in 6 van die 23 gevallen gaat dat gepaard met een positieve waardering (26 % van de meldingen).  De bekendheid van de vesting is bij de schrijvers van geografische vademecums en reisboekjes dus hoog, wat niet zo is voor de waardering. Die lijkt na 1725 zelfs af te nemen

De haven:

De haven van Delfzijl blijkt wat minder bekend dan de vesting – ze wordt slechts in 15 van de 25 gevallen genoemd (60 %). In 10 van die 15 gevallen is de waardering echter positief (67 %). De waardering voor de haven is dus hoger dan die voor de vesting. Wel blijkt de waardering voor de haven in de tweede helft van der achttiende eeuw een stuk lager dan voorheen. Er is dus sprake van een achteruitgang in waardering.

Conclusies:

• Delfzijl is als vesting in de achttiende eeuw bekender dan als haven.
• De waardering voor de haven overtreft echter die voor de vesting
• Het aantal positieve uitspraken over de vesting en de haven neemt in de loop van de achttiende eeuw af. Vooral bij de haven valt die achteruitgang in de waardering op.

De Paap en zijn Hond

De Paap is een zandbank ten noorden van Delfzijl, waarvan ik zo’n idee heb dat hij met de Hond aan het wandelen is. Ooit lag de Hond een heul end van de Paap af, maar in 1807 althans, leken ze onafscheidelijk.

Ik zag dat de naam ook al op een kaart van 1736 voorkomt. Je vraagt je af wanneer de Paap voor ’t eerst zo genoemd werd. Moet haast wel uit de tijd zijn dat het in Emden krioelde van de Nederlandse geuzen. Paap, zegt het WNT, is

“sedert de Hervorming dikwijls als schimpwoord opgevat en daarom bij de Roomschen in onbruik geraakt.”

De schippers die de Eems bevoeren, hadden zo hun reden om de zandbank zo te noemen. Als je op de Paap stuitte, was je gesjochten. Neem Roelf Jans in 1782. Zijn thuishaven was Delfzijl en je zou toch zeggen dat hij dan wel uit de buurt van de Paap zou blijven. Maar nee, hij verging er met man en muis:

“Delfzyl, den 18 Maart. Tusschen den 12 en 13 dezer is op de Paap verongelukt het schip van Roelf Jans van Delfzyl, die zyn ballast aldaar had ingenoomen. op welke 9 perzoonen geweest zyn, van welke men tot nog toe geene ontdekt heeft, dus allen zyn omgekomen. Het schip is ten eenemaal geheel verbryzeld, men kan het wrak by leeg water hier daaglyks zien….”

Dit gebeurde tijdens een zware zuidwesterstorm die omsloeg in een even zware noordwesterstorm. Het eerst zakkende water kwam in een half etmaal drie meter opzetten.  Wat de sterkste stijging van water in de hele achttiende eeuw was, althans in Amsterdam bij het IJ. In de Eems zal het niet anders geweest zijn.

Ook elders vergingen die nacht schepen:

“By Schevening is gisternagt een kist met plunje komen aandryyen; uit een daarin gevonden boekje sustineerd men dat dezelve yan een Zweedsch of Deensch vaartuig is…”

Naschrift 25 oktober 2021

Jan-Pieter Koers wees me erop dat de Paap en de Hondt al voorkomen op een kaart uit ca. 1584 van de Oostfriese en Groningse kust in Spieghel der Zeevaerdt van de Enkhuizer stuurman Lucas Jansz Waghenaer, wiens boekwerk bekend staat als de eerste zeeatlas ter wereld. De namen van beide zandbanken in de Eems bestonden dus al in de zestiende eeuw. NB: het onderstaande kaartje is gedacht vanuit zee, met het zuiden boven, het  noorden onder, het westen rechts en het oosten links. Duidelijk is dat de Paap en de Hond toen nog één geheel vormden, met ook een grotere oppervlakte dan ruim twee eeuwen nadien.

Het groene kerkhof was niet louter voor de armen

Laatst beweerde ik hier dat het groene kerkhof te Delfzijl voor de armsten bestemd was. Die bewering valt te controleren aan de hand van de Delfzijlster diaconierekening , zoals die vanaf 1777 bewaard is. De diaconie beurde namelijk 6 stuivers voor een graf op het groene kerkhof, terwijl de opbrengst van de begrafeniscollecte, ongeveer tegelijkertijd in de diaconierekening geboekt, iets zegt over de status van de overledene. In het open bekken, door de diaconie opgesteld bij een begrafenis, legde namelijk enerzijds de familie een ronde somma, zo groot als ze het aan haar stand verplicht vond, terwijl anderzijds de bezoekers van de begrafenis kleinere sommen gelds bijdroegen. Beide componenten samen vormen een prima indicatie voor de status en het aanzien van iemand in de lokale samenleving. Hoe hoger de stand en hoe meer bezoekers, hoe groter het gecollecteerde bedrag bij een begrafeniscollecte.

Omdat de status van vrouwen en kinderen een afgeleide was van die van mannen, over wie ook veel meer bekend is, besloot ik mijn steekproef op voorhand te beperken tot volwassen mannen met een eigen huishouden. Wat dat betreft is het begraafregister een betere bron dan het diaconieboek, omdat het meestal de nagelaten familierelaties noemt. Over de jaren 1777-1794 bevat het Delfzijlster begraafboek de namen van 128 van zulke mannen, die ik wat betreft de collecte-opbrengsten bij hun begrafenissen onderverdeelde in zeven groepen:

Voor de onderste categorie, zeven mannen groot, staat er dus geen begrafeniscollecte-opbrengst genoteerd. Deze kleine groep bestond vooral uit katholieke militairen. Bij hun begrafenis collecteerde niet de hervormde diaconie van Delfzijl, maar liet die dat mogelijk over aan de katholieke gemeente van Appingedam.

Meer dan niets, maar minder dan een gulden was de opbrengst bij het gros van de armen. Verder treffen we in deze groep aan een soldaat, een knecht, een schippersknecht, matrozen en een trekarbeider. Deze groep vertegenwoordigt vooral de dienstbare stand.

In de groep waarbij het bekken na afloop van een begrafenis een tot drie gulden bevatte, zitten nog twee uitzonderlijke armen. Verder treffen we hierin veel kleine middenstand aan: een kleermaker, een timmerman, een smid, een tapper, een schipper, een bode, een administrateur en, qua garnizoen, een luitenant en een plaatsmajoor.

Tot de midden-middenstand , met drie tot zes gulden in het bekken, behoren een wedman (deurwaarder en ordehandhaver), een commies, een smid  met wellicht wat meer kapitaal en de schoolmeester.

Met zes tot tien gulden in het bekken behoren een commissaris van de trekschuiten, een schipper en een arts tot de hogere middenstand, terwijl een bakker, commies, burgerhopman en collector, een andere medisch doctor en een vestingcommandant met hun opbrengst van tien tot twintig gulden daar weer iets bovenuit stijgen.

Maar de echte elite van de Forteresse Delfzijl brengt meer dan twintig gulden op in het doodbekken. Deze bestaat onder meer uit een tweede hopman van het burgerregiment, drie volmachten/landdagcomparanten, een hervormde predikant en – waarschijnlijk – een grote koopman.

Nu het gebruik van het groene kerkhof. Bij al deze 128 mannen noteerde ik dus tevens, of er 6 stuivers waren betaald voor een graf op die laag-geklasseerde begraafplaats. Dit zijn de percentages voor elk van bovenstaande groepen:

Verrassend lage percentages zien we aan de onderkant van de grafiek. Dat komt doordat de diaconie in deze gevallen de zes stuivers voor het openen van een graf op het groene kerkhof meestal kwijtschold, zoals in enkele gevallen ook expliciet gemeld wordt. Maar een dergelijke kwijtscheldingsregeling gold niet meer voor de hogere strata. Van de kleine middenstand kreeg 71 % een graf op het groene kerkhof, van de midden-middenstand 37 %, van de hogere middenstand 60% (!) en van de sub-elite 37 %. Dat zijn toch considerabele percentages. Alleen bij de echte elite van Delfzijl was de animo om zonder steen onder de groene zoden te liggen gering. Toch bleek er ook hier een uitzondering te zijn: de koopman (?) Olpman Jans (1780).

De conclusie moet zijn dat er niet louter armen en minvermogenden uit de dienstbare stand op het groene kerkhof werden begraven. Ook veel middenstanders en zelfs mensen uit relatief aanzienlijke kringen vonden daar hun laatste rustplaats. Het zou kunnen zijn dat de nabestaanden hier een rol in speelden, begrafeniskosten (die hoger waren op het gevloerde kerkhof en in de kerk) verminderden immers de erfenis. Ik vermoed echter dat het vooral een keus van de overledenen zèlf was, waarbij naast zuinigheid, bijvoorbeeld calvinistische soberheid een rol kan hebben gespeeld.

Hoe dan ook was het groene kerkhof niet louter voor de armen bestemd. Ook meer gegoeden lieten zich er wel begraven.

Dure kostgangers

Bijna elf miljoen gulden, zoveel kostte het verblijf gedurende exact een jaar (1795/1796) van de 25.000 man Franse troepen die ons van het Oranjeregime kwamen verlossen. Met een bevolking van 2,1 miljoen mensen kwam dat neer op ruim 5 gulden per inwoner. Bij een gemiddeld mansloon van een halve à een hele gulden per dag, moest een Nederlander dus minstens 5 à 10 dagen werken om de Fransen te onderhouden. vrouwen nog langer. Met niet-werkende kinderen is hier nog niet eens rekening gehouden.

—

Bron: Collectie RHC Groninger Archieven, Toegang 1 (archief Staten van Stad en Lande) inv.nr. 812.

Getuigschrift voor een chirurgijnsknecht

“Betuige dat persoonlijk voor mij gecompareert is de heer J.E. Reetzel, medicinae practicus en chirurgijn woonagtig in dese Fortresse en bij mij Rigter bekend, dewelke verklaarde, dat toonder deses, Eijso Jans Hakkelblok, geboortig van Delfzijl, by hem als leerknegt van maij 1700 tot dato deses hadde gewoond en sowel bij sieken als in de chirurgie met veel loff seer oplettende hadde geweest, en dus ook thans verre in dien tijd in de geneeskunst en chirurgie was gevordert. Naardien nu genoemde Eijso Jans Hakkelblok hiervan een certificaat hadde verzogt en hem altijd eerlijk en getrouw, ook tot des comparants volle genoegen gediend hadde, zo hadde hem dit zijn billijk verzoek niet willen nog konnen weigeren, maar na suivere waarheid afgegeven, hopende en verwachtende, dat deselve op alle plaatsen, alwaar gesien ofte gelesen werde, sal worden gerespecteert en daardoor aan hem Eyso Jans Hakkelblok alle hulpe en dienst toegebragt worden, welke men gewoon is te doen aan personen met een behoorlijk certificaat zijnde voorsien. In waarheids oirconde hebbe ik, Rigter opgemeld, op versoek van meergemelde Eyso Jans Hakkelblok en na gedane verklaringe van den heer comparant J.E. Reetzel desen met het aanhangen van mijn gewoon zegel bevestigt en nevens den heer comparant met onse namen eigenhandig vertekent.

Actum den 29^ste april 1700 seven en seventigh,

(Was getekent:)

J.E. Reetzel

H. Helperi, Rigter”

Noot: Best mogelijk dat Hakkelblok zijn opleiding bij een elders praktiserende chirurgijn wilde vervolgen – misschien wel in Den Haag waar een broer van hem zat – maar hij stierf in 1785 te Delfzijl, als wees. Zijn baas Reetzel, oorspronkelijk afkomstig uit het Zuid-Duitse Merklingen, maar in 1761 getrouwd te Delfzijl,  overleefde hem, want die overleed een jaar later.

De vesting Delfzijl intussen, lijkt in de vroegmoderne periode steeds van medische beroepsbeoefenaren voorzien. Elders op het noordelijke platteland was dat wel anders.

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 733 (rechterlijke archieven Fivelingo) inv. nr. 100 (verzegelingen door de richter van Delfzijl).