Fratersloot, Fraterland; Simonssloot, Simonsvenne

Toen in 1800 de Zuiderwatermolen van Hoogkerk gebouwd en de bijbehorende polder ingericht werd, liet het polderbestuur, “ter bekoming van een waterloop naar de molen” een dam weggraven tussen de landerijen van de weduwe Jacob Bolt. Haar percelen lagen ten zuiden van het Hoendiep, bij “de zogenaamde Fratersloot”. In plaats van de dam liet de weduwe Bolt een “batterij of brugje” leggen, maar blijkbaar stak het haar dat ze op kosten gejaagd was, want tien jaar later, in 1810 dus, kreeg ze alsnog 50 gulden schadevergoeding van het polderbestuur. Het bestuur en de weduwe Bolt spraken daarbij af dat de weduwe het bruggetje voortaan helemaal zelf “in een goeden bruikbaren staat” zou onderhouden, zonder ooit nog eens aanspraak te maken op een vergoeding door het polderbestuur.

Wat in het stuk over de eenmalige schadevergoeding intrigeert, is de naam Fratersloot. Waar lag deze waterloop, waar moeten we de dam en de het bruggetje van de weduwe Bolt situeren en waar komt dat Frater uit de naam vandaan?

De eerste stap tot het antwoord op deze vragen is de verhuur bij opbod, namens de weduwe Bolt, van in totaal 130 grazen land, welke verpachting plaatsvond op 21 april 1812 in een herberg te Hoogkerk. Een deel van de te verhuren percelen wei- en hooiland lag volgens de krantenadvertenties “ten zuiden van het Hoendiep, onder Hoogkerk, en om en by de Drentsche Laan”.(= Peizerweg). Omdat notaris Abresch uit Zuidhorn de verpachting registreerde, kunnen we bij diens acte te rade gaan voor een nadere plaatsbepaling. Van de eerste zeven percelen die onder de hamer kwamen, heet het dat ze deel uitmaakten “van het (zogenaamd) Fraterland”. Deze percelen lagen volgens de opgegeven perceelgrenzen in een lange strook tussen het Hoendiep en de Drentse Laan en de nummers 1, 2, 3, 4 en 7, die in het verlengde van elkaar lagen, hadden allemaal als westzwet de Fratersloot.

Gewapend met deze kennis kunnen we het digitale kadaster (oftewel Hisgis) in om te bepalen waar dit land in 1832 ligt. Via de kaartlaag eigenaren in Hisgis blijkt dat een koud kunstje. De erven Bolt hebben dan namelijk nog steeds de percelen Fraterland tussen het het Hoendiep en de Drentse Laan. Op het onderstaande kaartje heb ik, naast enkele omringende toponiemen ter oriëntatie, de zeven perceelnummers van de veiling uit 1812 aangebracht. De Fratersloot  voorzag ik van een heldere kleur blauw.

Inderdaad doorsneed de molentocht van de Zuidermolen de Fraterlanden van de familie Bolt, zoals op het volgende kaartje blijkt. De dam en het latere bruggetje zullen zich bevonden hebben op de plek waar de Molentocht licht versprong tussen enerzijds perceel 3 en anderzijds de percelen 4 en 5 (zie de pijl), midden in het land van de weduwe Bolt dus:

Kijken we nog weer eens naar de Fratersloot en omgeving op het eerste kaartje, dan blijkt deze watergang met de sloot langs de Wolvedijk de enige die in een rechte lijn van de Peizerweg naar het Hoendoep loopt. Bovendien valt op dat je aan de westkant van de Fratersloot een oostwest-georiënteerde Blockflur-verkaveling hebt, terwijl je aan de oostkant langwerpige, noordzuid-georiënteerde ontginningskavels aantreft. De laatste zijn over het algemeen een stuk jonger. Wellicht is een flink deel van die ontginningskavels tegelijkertijd in cultuur gebracht

Mogelijk gingen er meer percelen dan die van de familie Bolt door voor Fraterland, al durf ik niet gissen hoever dat land zich naar het oosten uitstrekte. De namen Fratersloot en Fraterland duiden erop, dat de grond hier ooit het bezit van het Frater- of Klerkenhuis is geweest. Dit was het onderkomen in de stad Groningen van de Broeders des Gemenen Levens, een geestelijke beweging ofwel semi-kloosterorde, die zich vooral bezighield met onderwijs. Het Fraterhuis in Groningen dateerde uit de jaren 1430. In 1517 kreeg het inderdaad 6 grazen land  in Hoogkerk, terwijl het op dat moment al 6 belendende grazen bezat. Mogelijk bezat of kreeg het nog meer, gezien de hoeveelheid Fraterland van de familie Bolt, later. In de oorkonde uit 1517 wordt gezegd dat het geschonken land in de Simonsvenne ligt, en daarmee komen we ook op een alternatieve naam van de Fratersloot, want die heet op een kaart van het Westerstadshamrik uit de 18e eeuw de Simonssloot, een benaming welke we eveneens tegenkomen in het proefschrift van Jan van den Broek (255, 366) voor de waterstaatkundige grens tussen het Westerstadshamrik en de Schepperij van Hoogkerk.

Met de naamgever Simon voor sloot en land hebben we mogelijk een nog oudere eigenaar dan de Fraters te pakken, misschien zelfs de man die det land hier ontgon of liet ontginnen. Maar het zou ook maar zo kunnen zijn dat Simon zelf een Frater was, zodat beide benamingen slaan op een en dezelfde laat-middeleeuwse figuur.

Sinds de tijd van Simon en de Fraters is er veel veranderd in de omgeving. Zo kwamen er de vloeivelden van de Groninger suikerfabriek en ligt er nu de Johan Van Zweedenlaan, die veel verkeer om Hoogkerk heenleidt. Een gedeelte van de Fratersloot en enkele percelen Fraterland zijn echter nog steeds in het overhoop gehaalde landschap zichtbaar. Aan de noordkant van de Peizerweg ligt een onooglijk, bijna dichtgegroeid slootje tussen het meest westelijke huis en een gemeentelijk trapveldje. Dat is hem, de Frater- of Simonssloot. Hij loopt in noordelijke richting door naar de vloeivelden, die het grootste deel van het Fraterland of de Simonsvenne hebben opgeslokt.

Bronnen:
– Archiefbewaarplaats Noorderzijlvest, archief waterschap De Verbetering, inv. nr. 56.
– Advertenties in de Groninger Courant van 10 en 14 april 1812.
– RHC Groninger Archieven, toegang 99 inv.nr. 8, acte notaris Abresch Zuidhorn d.d. 21 april 1812 (nr. 69).